اعراب فعل مضارع 1

اعراب فعل مضارع 1

قبلاً خواندید كه برخی كلمات معرب هستند و برخی مبنی از جمله كلمات مبنی می توان به ضمایر اشاره نمود. بیش تر اسم ها نظیر المعلم – حقٌ – قلمٌ معرب هسند. در مورد فعل ها چه نظری دارید ؟ آیا معرب هستند یا مبنی ؟

  فعل ها :

ماضی : مبنی
مضارع : هستند : معرب ( به جز دو صیغه جمع مؤنث)
امر : مبنی  

  اعراب فعل مضارع سه نوع می باشد

1. مضارع مرفوع
2. مضارع منصوب
3. مضارع مجزوم  

  1 – مضارع مرفوع و علامت های آن
فعل مضارع در حالت عادی مرفوع است. صیغه های این فعل عبارتند از :

یکتبُ تکتبُ اکتبُ نکتبُ	یکتبان ِ تکتبان ِ یکتبونَ تکتبونَ تکتبینَ
↓	↓
آخر این فعل ها ضمه دارد و ضمه علامت رفع است	این فعل ها بعد از ضمایر (( ا - و - ی )) دارای (( نون اعراب )) هستند و ثبوت نون اعراب نیز علامت رفع است. (( نون اعراب ))علامت فرعی رفع است

 

  پس نتیجه گیری می كنیم كه رفع مضارع یكی از دو علامت زیر نشان داده می شود:
اصلی ( _ُ ) یذهبُ – تذهبُ
فرعی « ثبوت نون اعراب» : یذهبانِ – تذهبونَ – تذهبینَ


2 – مضارع منصوب و علامت های آن

فعل مضارع در حالت عادی مرفوع است ، مگر این كه بعد از عوامل خاصی قرار بگیرد.
هر گاه حروفی مثل :
«انْ – لَن – كی – حتّی – كِ»«كه – هرگز – تا اینكه – تا – برای ، برای اینكه» قبل از فعل مضارع وارد شوند، فعل مضارع را منصوب می سازند.
مثال :
یذهبُ ---> ان یذهَبَ
تذهبُ ---> لن تذهبَ
اَذهبُ ---> حتی اَذْهبَ
تذهبُ ---> لِنذْهبَ
با آمدن حروف ناصبه ، ضمه به فتحه تبدل می شود.
فتحه علامت اصلی نصب است.

یذهبانِ ---> انْ یذهبا
تذهبانِ ---> لن تذهبا
یذهبونَ ---> لن یذهبوا
تذهبونَ ---> حتی تذهبوا
تذهبینَ ---> لتذْهبی
با آمدن حروف ناصبه علامت رفع «نون اعراب» حذف شد. حذف نون اعراب علامت فرعی نصب است.  

  حروف ناصبه : به حروفی كه با آمدن خود فعل مضارع را منصوب می كنند، حروف ناصبه گفته می شود.

علامت های نصب در فعل مضارع :
1 – اصلی _َ : اَن یَذْهبَ ، لن تذهَبَ
2 – فرعی «حذف نون اعراب» : اَن یذْهبا ، لن تذْهبوا  

  تمرین های درس ششم
1 – افعال داخل پرانتز را ابتدا به صورت مضارع درآورد و سپس در جای خالی قرار دهید :
- المؤمنون ......فی لأكْلِ و الشُّرب . (هرگز اسراف نمی كنند – اَسرَفَ)

مضارع فعل اسرَفَ از باب افعال است و مضارع این فعل بر وزن یُفعِلُ می باشد.
جواب صحیح : لَنْ یُسرفونَ (چون لن حرف ناصبه است) : لن یُسرفوا جواب می باشد.  

  2 – در دسته ی فعل های زیر ، یك فعل با بقیه تفاوت دارد آن را مشخص كنید:
(اَن یُجاهِدَ) / (حتّی تعْلموا) / ( ینظرونَ) / (لَنْ تجلسا)

جواب : ینظرون می باشد. بقیه ی فعل ها حرف ناصبه دارند.  

  3 – در جمله زیر فعل مضارع را پیدا كن و اعراب آن را مشخص كنید.
- اَمَرَاللهُ المسلمینَ اَن یتعاوفوا علی البّر و التّقوی.

امرَ الله المسلمین ان یتعارفوا : فعل مضارع با حرف ناصبه آمده و حرف ناصبه و نون مضارع را حذف كرده است – اعراب فرعی = حذف نون اعراب  

  4 – ترجمه كنید :
لن تنالوا البّر حتّی تنْفقوا ممّا تُحبّونَ

نكته :
هر گاه اَن – كی – حتی – كِ اول مضارع بیاید ترجمه مثل مضارع التزامی در زبان فارسی است و هر گاه لن اول فعل مضارع بیاید مثل مستقبل منفی فارسی ترجمه می شود. هرگز به نیكی دست نخواهید یافت مگر از آن چه كه برای خود دوست دارید انفاق نمایید.  

  5 – به فارسی روان ترجمه نمایید:
لا تَصْحَبِ المائق فانّهُ یزیّنُ لكَ فعْله و یودُّ فعْلهُ و یودُّ انَ تكونَ مثلَهُ
لا تصْحَبُ = همنشینی نكن
یودُّ = دوست دارد
المائقُ = احمق

لا تصحب المائق ........جواب : با آدم احمق هم نشین مباش كه او كارش را برای زینت می دهد (كار او برایت الگویی می شود) و دوست دارد كه تو هم مثل او باشی.  

  6 – كدام عبارت برای معنی آیه مناسب است ؟ كُلوا و اشْربوا و لا تُسرفوا
الف – بخورید و بیاشامید و اسراف نكنید.
ب – خوردند و آشامیدند و اسراف نكردند.

جواب : بخورید و بیاشامید و اسراف نكنید (الف) 

اعراب فعل مضارع 2

مضارع مجزوم و علامت های آن :
یادآوری : جهت ساختن فعل نهی از فعل مضارع اینگونه عمل می كنیم :
لا نهی + مضارع : نهی
لا + تحْزَن: لا تحْزَن

با آمدن «لا» ی نهی آخر فعل ساكن می شود كه این سكون علامتی برای جزم است.
در حالت فوق به : لا ، حرف ناهیه جازمه و به فعل مضارع ، فعل مضارع مجزوم گفته می شود.
حروف دیگری كه مثل «لا» نهی عمل می كنند، عبارتند از : «لم – لمّا – لام امر»

  علامت های جزم در فعل مضارع :

جزم مضارع با یكی از دو علامت نشان داده می شود :
اصلی _ ْ لم یذهَبْ – لا تَذهبْ
فرعی «حذف نون اعراب» لم یذهبا ، لا تذهبوا

لم یکتبْ لما تکتبْ لنکتبْ	لم یکتبا لما تکتبی لیکتبوا
↓	↓
علامت جزم اینها سکون است.	علامت جزم این فعل ها مانند نصب آنهاست. (فرعی - حذف نون اعراب)

 

  جمله شرطی چیست؟

به جمله ای كه وقوع آن مشروط باشد، جمله شرطی گفته می شود.
جملات شرطی 3 ركن دارد :
1 – ادوات شرط «اگر»
2 – فعل شرط « درس بخوانی»
3 – جواب شرط «موفق می شوی»
همانطوری كه می بینید معنی جملات شرطی با یك فعل كامل نمی شود و بیش از یك فعل دارد. حال جمله شرطی در زبان عربی را بیان می كنیم.
انْ تدْرُس، تَنْجحْ  

  ادوات شرط :

كلماتی كه در آغاز جمله های شرطیه می آیند ادوات شرط نامیده می شوند و عبارتند از :
اِنْ ، مَنْ ، ما ، اَیْنَما
اگر، هر كه، هرچه، هرجا  

  كاربرد ادوات شرط:

(اِن تنصروا الله ینصُرْكُم)
(و ما تفعَلو مِنْ خیرٍ یَعْلَمْهُ الله)
مَنْ یزرعْ شرّاً یَحْصُدْ ندامةً .

همان طور كه در جملات شرطی بالا می بینید، ادوات شرط از كلمات جازمه ای هستند كه دو فعل مضارع بعد از خود را مجزوم می كنند. اولی به عنوان فعل شرط دومی به عنوان جواب شرط.
نكته : اگر فعل شرط یا جواب شرط ماضی باشد كدام یك از دو حالت رخ می دهد؟
ان صبَرْتَ،‌اَدْرَكت بصبرِكَ منازلَ الابرار
- چون ماضی مبنی است حركت آن تغییر نمی كند بنابراین محلاً مجزوم است.
- چون ماضی معرب است آخر فعل ساكن می شود یعنی مجزوم می شود.  

  یادآوری :

یكی از موارد جزم فعل مضارع زمانی است كه در جواب طلب (امر – نهی و ...) بیاید.
اُدُرسْ تنجَحْ :‌درس بخوان تا موفق شوی
فعل طلبی ---> جواب طالب

لا تكذِبْ یُحبیْكَ اللهُ . دروغ نگو تا خدا تو را دوست بدارد.
فعل طلبی --> جواب طلب  

  تمرین های درس هفتم
1 – در جمله ی اجْتمعَ قومٌ من بنی اسرائیل قومٌ چه نقشی دارد؟
1.خبر
2.مبتدا
3.فاعل
4.مفعول به

قوم نقش فاعل دارد در عبارت اجتمع قومٌ  

  2 – در عبارت فلّما كتب اللهُ علیهم القتال اعْراضَ كثیرُ منهم و كم یُقاتلوا (مفعول) كدام است؟
1. الله
2. القتال
3. كثیر
4. هم

مفعول القتالَ می باشد.  

  3 – لم یُقاتلو در جمله بالا چه اعرابی دارد؟

اعراب فرعی و حذف نون اعراب سایر گزینه ها تقدیری – محلی – اصلی  

  4 – اعراب تتغلّبوا چیست؟
فرعی – اصلی – محلی – تقدیری

جواب فرعی  

  5- در متن زیر اعراب كلمات مشخص شد. نادرست است. پاسخ درست را مشخص كنید:
خرجَ رجُلٍ ابْنه الی الصحراءُ و هما یُریدانِ ان یَصیدانِ فنزلا عنْدَ رجُلٍ.

رجلُ صحیح می باشد كه فاعل و مرفوع است – الی الصحراء مجرور است.
ان یصیدا صحیح می باشد كه اَن از ادوات شرط است و باعث حذف نون می شود. اعراب فرعی دارد.  

  6 – مَنْ ظلم عبادَ الله كان اللهُ خصْمَه را ترجمه كنید.

هر كس به بندگان خدا ستم كند، خداوند دشمن او می شود (فعل شرط و جواب شرط هر گاه ماضی باشند، معنای مضارع می دهند)  

  7 – جای خالی را با كلمه مناسب جایگزین كنید.
حمَن .... مثقالَ ذرّةٍ خیراً یرَهُ (الزلزال 7)
یعمَلُ - یَعْملْ

جواب یَعْمََل می باشد  

 

فعل مضاعف وطريقه ي صرف آن:

 

فعل مضاعف فعلي است كه دوتا ازحروف اصلي آن هم جنس باشند:

مَدَّ- ُ  (ياري كرد) شَدَّ- ُ(محكم كرد)ُ سَرَّ-ُ (خوشحال كرد)حَجَّ-ِ (حج كرد)فَرَّ-ِ  (فراركر)رَدَّ-ُ  (رد كرد ،نپذيرفت)         اِهْتَدَّ-ِ(هدايت شد) اِشْتَدَّ-ِ (محكم شد)    يَسْتَمِدُّ( طلب ياري مي كند)     

صرف فعل مضاعف ثلاثي مجرد ومزيد:

1-    ماضي:از صيغه ي 1تا5 ادغام وازصيغه ي 6تا 14 بدون ادغام(فك ادغام).

2-    مضارع مرفوع ومنصوب: 12صيغه ادغام- ودوصيغه ي 6و12 بدون ادغام(فك ادغام).

3-    مضارع مجزوم وامر: دوصيغه ي 6و12 بدون ادغام.

     4-  7صيغه (مثناهاوجمع مذكر ومفرد مونث مخاطب)ادغام.

       5- صيغه هاي مفرد(1-4-7-13-14)دووجهي :ادغام وفك ادغام

توجه:حركت  صيغه هاي مفرد درحالت جزم داراي ادغام، مفتوح مي باشد.

	ماضي	مضارع مرفوع	مضارع منصوب	مضارع مجزوم	امر غايب ومخاطب
1	رَدَّ   : رد كرد	يَرُدُّ : رد مي كند	اَنْ يَرُدَّ  : كه رد كند	لَمْ يَرْدُدْ-  لَمْ يَرُدَّ رد نكرد	لِيَرْدُدْ- لِيَرُدَّ بايد رد كند
2	رَدَّا	يَرُدّانِ	اَنْ يَرُدّا	لَمْ يَرُدّا	لِيَرُدّا
3	رَدُّوا	يَرُدُّونَ	اَنْ يَرُدُّوا	لَم يَرُدّوا	ليَرُدّوا
4	رَدَّتْ	تَرُدُّ	اَنْ تَرُدَّ	لم تَرْدُدْ-  لَمْ تَرُدَّ	ليتَرْدُدْ- لِتَرُدَّ
5	رَدَّتَا	تَرُدَّانِ	اَنْ تَرُدّا	لَم تَرُدّا	لِتَرُدّا
6	رَدَدْنَ	يَرْدُدْنَ	اَنْ يَرْدُدْنَ	لَم يَرْدُدْنَ	لِيَرْدُدْنَ
7	رَدَدْتَ	تَرُدُّ	اَنْ تَرُدَّ	لَم تَرْدُدْ- لَم تَرُدَّ	اُرْدُدْ- رُدَّ
8	رَدَدْتُما	تَرُدّانِ	اَنْ تَرُدّا	لَم تَرُدّا	رُدّا
9	رَدَدْتُم	تَرُدُّونَ	اَنْ تَرُدُّوا	لَم تَرُدّوا	رُدُّوا
10	رَدَدْتِ	تَرُدِّينَ	اَنْ تَرُدِّي	لَم تَرُدِّي	رُدِّي
11	رَدَدْتُما	تَرُدّانِ	اَنْ تَرُدّا	لَم تَرُدّا	رُدّا
12	رَدَدْتُنَ	تَرْدُدْنَ	اَنْ تَرْدُدْنَ	لَم تَرْدُدْنَ	اُرْدُدْنَ
13	رَدَدْتُ	اَرُدُّ	اَنْ اَرُدَّ	لَم اَرْدُدْ-  لَم اَرُدَّ	لِاَرْدُدْ- لِاَرُدَّ
14	رَدَدْنا	نَرُدُّ	اَنْ نَرُدَّ	لَم نَرْدُدْ-  لَم نَرُدَّ	لِنَرْدُدْ- لِنَرُدَّ

اِِلهِي لا تَرُدَّ حاجَتي -  اله :منادي مضاف وتقديرا منصوب.چون بعداز آن فعل مخاطب آمده است .

تَرُدَّ :صيغه للمخاطب است ولاي نهي برآن وارد شده .اين صيغه دووجهي است ومي تواندبه دوشكل بييايد: لاتَرْدُدْ - لا تَرُدَّ : خدايا حاجتم را رد مكن .// لَما يَمْدُدْ- لَما يَمُدَّ          لا اَسْرُرْ- لا اَسُرَّ