موصول

نكته ي 2 : اتصال دهنده ها ( اسماء موصول ) هم در آغاز جمله مي آيند و هم در وسط جمله ، به دو جمله ي زير دقت كنيد :

1-  اَلإنْسانُ الَّذي يَجْتَهِدُ ، يَنْجَحُ .       انساني كه تلاش مي كند، موفق مي شود.

2-  الَّذي يَجْتَهِدُ فَـهُو يَـنْجَحٌ.             كسي كه تلاش مي كند، موفق مي شود.

همان طور كه مي بيند علاوه بر تغيير در محل استفاده ، معناي كلمه ي ارتباطي ( اسم موصول ) هم تغيير پيدا كرده است.

اسم موصول ها دو نوع هستند : 1) موصول خاص    2) موصول عام ( مشترك )

1) تعريف موصول خاص : موصولي است كه براي مفرد ، مثني ، جمع ، مذكّر و مؤنث صيغه ي مخصوص دارد و مخصوص انسان ها به كار مي رود حالا به جدول زير نگاه كنيد  :

	مذكّر	مؤنث	معادل فارسي
مفرد	الَّذي	الَّتي	كه ، كسي كه ، چيزي كه
جمع	الَّذينَ	اَلَّاتي	كساني كه ، كه

       ياد آوري : اسم هاي موصول صيغه ي « مثنّي » هم دارند كه آنها را بعداً مي خوانيم.

الَّلذان و الَّذين  ( مثنی مذکر )      الَّلتان و الَّلتین   ( مثنی مونث ) که هردو معربند

نكته ي 3 : موصول خاص در عربي براساس اسم يا كلمه ي ما قبل خود تغيير مي كند ، مانند:

1-ألْمؤمِنُ الَّذي يَعْمَلُ الصّالحاتِ يَنْجَحُ .             ( مفرد مذكّر)

2-ألْمؤمِنةُ الَّتي تَعْمَلُ الصّالحاتِ تَنْجَحُ .            ( مفرد مؤنث )

3-ألْمؤمنونَ الّذينَ يَعْمَلونَ الصّالحاتِ يَنْجَحُونَ .   ( جمع مذكّر )

4-ألْمؤمناتُ الّاتي يَعْمَلْنَ الصّالحاتِ يَنْجَحْنَ .     ( جمع مؤنث )

2 ) تعريف موصول عام ( مشترك ) : موصولي است كه براي مذكر و مؤنث و همين طور براي مفرد ، مثني و جمع وبراي موجودات مختلف يكسان به كار مي رود ، موصول هاي عام عبارتند از :

الف)  مَنْ   : كسي كه ، كسانيكه                   ب)  ما :   چيزي كه ، چيز هايي كه ، آن چه

نكته ي 4 : اسم هاي موصول عام ( مشترك ) هم در آغاز جمله مي آيند و هم در وسط جمله ، اسم موصول « مَنْ » غالباً براي عاقل ( انسان )  و اسم موصول « ما » غالباً براي غير عاقل (غير انسان) به كار مي رود.

● وَ مِن النّاس مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دونِ الله أنداداً . ( بقره /  165 )     ● ما عِنْدالله باقٍ . (نحل / 96)

نكته ي 5 : به كار بردهاي مختلف كلمات « مَنْ »  و « ما » توجه كنيد.

  ــ عَلَّمْ مَنْ لا يَعْلَمُ .( اسم موصول )      ــ اِعْمَلْ بِما تَعَلَّمْتَ . ( اسم موصول )    

   ــ مَنْ أنْتَ ؟ ( اسم استفهام )

ــ ما ذَهَبْتُ إلي المَدْرسِة. ( حرف نفي )   ــ  ما هُوَ ؟ ( اسم استفهام )

 

                                  مذكر                      الّـَـذي                      الَّـذينَ

۱- اسم موصول خاص                       ( كه ، كسي كه ، چيزي كه )         ( كساني كه ، كه )

                                 مؤنث                      الَّــتـي                      اَلــَّاتي

                                                        ( كه ، كسي كه ، چيزي كه )         ( كساني كه ، كه )

2- عام ( مشترك )        مَــنْ  ( براي عاقل )                                 ما  ( براي غير عاقل )

                           ( كسي كه ، كساني كه                                      ( چيزي كه ، چيز هايي كه ، آنچه)

 

اسم فاعل ومفعول

   در قواعد اين درس ( درس چهارم ) با اسم فاعل و اسم مفعول در ثلاثي مجرد و مزيد  و نحوه ي ساخت آنها ، آشنا مي شويم.

1)اسم فاعل :  همانند فاعل بر كننده ي كار دلالت و بر دو نوع است .

    الف) اسم فاعل در ثلاثي مجرد ،                              ب) اسم فاعل در ثلاثي مزيد

الف) ساخت اسم فاعل در ثلاثي مجرد :

اسم فاعل در ثلاثي مجرد بر وزن فاعل « فاعل » مي آيند ، مانند : كاتِبٌ ، قاسِمٌ ، طاهِرٌ ، غالبٌ ، دافِعٌ ، سابِغٌ  . 

ب) ساخت اسم فاعل ثلاثي مزيد : 

اسم فاعل در ثلاثي مزيد به شرح زير ساخته مي شوند :

1-  فعل مضارع ثلاثي مزيد ( باب هاي مختلف) را در نظر مي گيريم .

2-  به حرف مضارعه ، « ميم مضموم » ( مـُـ ) در اول فعل مي گزاريم .

       حرف ما قبل آخر  « مكسور » ــِــ  مي شود :  مانند :

يُحْسِنُ = مُـحسِن  ،  يُدافِعُ =  مُدافِـعُ    ،  يُحَدِّثُ =  مُحَدِّثُ                              

  نكته مهم : اسم فاعل ها ( ثلاثي مجرد و مزيد ) در عربي قابل صرف اند و شش صيغه دارند ، اينك هر كدام را جداگانه صرف مي كنيم.

 صرف اسم فاعل در ثلاثي مجرد

صرف شش صيغه ي اسم فاعل در ثلاثي مجرد	جنسيت	تعداد	اسم فاعل ثلاثي مجرد	معني
	مذكر	مفرد	كاتِـبٌ	نويسنده مرد
		مثني	كاتِبانِ ( كاتِـبَـيْنِ )	دو نويسنده مرد
		جمع	كاتِـبُونَ ( كاتِبيـنَ )	نويسندگان مرد
	مؤنث	مفرد	كاتِـبَـةٌ	نويسنده زن
		مثني	كاتِبَتانِ ( كاتِـبَـيْنِ )	دو نويسنده زن
		جمع	كاتِـباتٌ	نويسندگان زن

صرف اسم فاعل در ثلاثي مزيد

صرف شش صيغه ي اسم فاعل در ثلاثي مزيد	جنسيت	تعداد	اسم فاعل ثلاثي مجرد	معني
	مذكر	مفرد	مُدافِـعٌ	دفاع كننده مرد
		مثني	مٌدافِـعان ( مُدافِعَيْنِ )	دو دفاع كننده مرد
		جمع	مُدافِِعُونَ ( مُدافِعينَ )	دفاع كنندگان مرد
	مؤنث	مفرد	مُدافِـعَـةٌ	دفاع كننده زن
		مثني	مُدافِعَتان ( مُدافِعَتيْنِ )	دو دفاع كننده زن
		جمع	مُدافِعاتٌ	دفاع كنندگان زن

 

2-  « اسم مفعول » همانند مفعول كلمه اي است كه كار بر روي آن واقع مي شود و بر دو نوع است:

             الف) اسم مفعول ثلاثي مجرد                   ب) اسم مفعول ثلاثي مزيد

الف) ساخت اسم مفعول درثلاثي مجرد : اسم مفعول در ثلاثي مجرد بر وزن مفعول « مفعول » مي آيند ، مانند : مَكْتوبٌ ، مَقْسومٌ ، مَحْمودٌ ، مَغْلوبٌ ، مَعْلومٌ .

 ب) ساخت اسم مفعول درثلاثي مزيد : اسم مفعول در ثلاثي مزيد به شرح زير ساخته مي شوند :

1- فعل مضارع ثلاثي مزيد ( باب هاي مختلف ) را در نظر مي گيريم .

2- به حرف مضارعه ،« ميم مضموم » ( مـُـ ) در اول فعل مي گزاريم .

3- حرف ما قبل آخر را « مفتوح » ــَــ  مي كنيم ، مانند :

يُحْسِنُ = مُحْسَنُ    ،  يُرْسِلُ   =   مُرْسَلُ   ،  يُقَدِّسُ =  مُقَدَّسٌ                            

  نكته مهم : اسم مفعول ها ي( ثلاثي مجرد و مزيد ) در عربي مانند اسم فاعل قابل صرف اند و داراي شش صيغه ( ساخت ) مي باشند ، توجه كنيد :

 صرف اسم مفعول در ثلاثي مجرد

صرف شش صيغه ي اسم مفعول در ثلاثي مجرد	جنسيت	تعداد	اسم فاعل ثلاثي مجرد	معني
	مذكر	مفرد	مَكْتُوبٌ	نوشته شده
		مثني	مَكْتُوبانِ (مَكْتوُبيْنِ )	دو نوشته
		جمع	كاتِبُونَ (مَكْتُوبَينَ )	نوشته ها
	مؤنث	مفرد	مَكْتوبَةٌ	نوشته شده
		مثني	مَكْتُوبَتْانِ ( مَكْتوٌبَتَيْنِ )	دو نوشته
		جمع	مَكْتوباتٌ	نوشته ها

صرف اسم فاعل در ثلاثي مزيد

صرف شش صيغه ي اسم فاعل در ثلاثي مزيد	جنسيت	تعداد	اسم فاعل ثلاثي مجرد	معني
	مذكر	مفرد	مُقَدَّسٌ	تقديس شده
		مثني	مُقَدَّسانِ ( مُقَدَّسَيْنِ )	دو تقديس شده
		جمع	مُقَدَّسُونَ ( مُقَدَّسَينَ )	تقديس شدگان
	مؤنث	مفرد	ُمقَدَّسةٌ	تقديس شده
		مثني	مُقَدَّسَتانِ ( مُقَدَّسَتيْنِ )	دو تقديس شده
		جمع	مُقَدَّساتٌ	تقديس شدگان

نكته ي مهم: به ياد داشته باشيم كه:

1-      براي ساختن اسم فاعل و اسم مفعول ثلاثي مجرد ، نياز به تمرين « وزن كلمات » داريم ، زيرا اسم فاعل ثلاثي مجرد ، بر وزن فاعل و اسم مفعول ثلاثي مجرد بر وزن مفعول مي آيد.

2-اسم فاعل ثلاثي مجرد از فعل « نَصَرَ » مي شود:  ناصِر

اسم فاعل ثلاثي مجرد از فعل « كَتَبَ » مي شود : كاتِب

3- اسم مفعول ثلاثي مجرد از فعل «  نَصَرَ  » مي شود : مَنْصُور

اسم مفعول ثلاثي مجرد از فعل « كَتَبَ » مي شود : مَكْتُوب

   4- مشتقات ( اسم هاي مشتق ) كه عبارتند از : اسم فاعل ، اسم مفعول ، اسم زمان ، اسم مكان ، صفت مشبهه ، اسم مبالغه ، اسم تفضيل ، همگي از خانواده ي فعل به شمار مي آيند؛ يعني ، اصل آنها از ريشه فعل است.

   5- بحث جامد و مشتق در اصطلاح علم صرف معمولاً مربوط به « اسم » است ؛ يعني ، فقط در اسم ها ، جامد و مشتق داريم و فعل و حرف جامد و مشتق ندارند.

   6- حرف زايد اسم فاعل ثلاثي مجرد ( الف ) و حروف زايد اسم مفعول ثلاثي مجرد ( م ــ و ) است.

7- ملاك جامد يا مشتق بودن كلمات اين است كه هر گاه كلمات ريشه ي فعلي داشته باشند « مشتق » و اگر ريشه ي فعلي نداشته باشند « جامد » محسوب مي شوند .

8- اسم فاعل ها و اسم مفعول ها ي زير را در فارسي نيز معمولاً به كار مي بريم :

اسم فاعل :  ناشِر ‌‌، ناصِر ، غالِب ، مُعَلِّم ، مُدَرِّس  و . . .

اسم مفعول :  مَنشور ، مَنْصور ، مَغلوب ، مُقَدَّس ، مُكَرَّم .

9- همه ي اسم ها جامدند ، مگر آن ها كه جزء مشتقات ( اسم فاعل ، اسم مفعول ، اسم زمان ، اسم مكان ، صفت مشبهه ، اسم مبالغه ، اسم تفضيل ) باشند.

 

مضارع مجزوم

نكته‌ي مهم1 : برخي از حروف جازمه ، فقط يك فعل مضارع را مجزوم مي‌كنند و برخي ديگر از حروف جازمه ، دو فعل مضارع را مجزوم مي‌كنند .

ادواتي ( حروفي ) كه فقط يك فعل مضارع را مجزوم مي‌كنند( تک مجزومی )که  عبارتند از:

لَمْ ( جَحْد )

لَمّا ( جَحْد )

لِ ( لا امر، امر بِللّامِ )

لاي نهي

نكته‌ي مهم2 : ‌ در فعل مضارع مجزوم ، علامت‌هاي جزم فعل عبارتند از :

1- اعراب اصلي سکون ( ــْـ ) : مانند : لَمْ تَعْلَمْ  : ياد نگرفتي   لا تَأكُلْ : نخور   لِيكْتُبْ : بايد كه بنويـسد . لَمّا تَنْظُرْ : هنوز نگاه نكرده اي .

2- اعراب فرعي ( حذف نون اعراب ) : مانند :‌ لاتَفْعَلا :   انجام ندهيد ، لَمْ تَذْهَبُوا : نرفتيد ،

      لَمّا تَأكُلُوا : هنوز نخورده ايد .  لَـــــــمْ      تَــعْــلَـمْ          لِـــ          يــكْــتُــبْ

                                           حرف جازمه     مضارع مجزوم            حرف جازمه          مضارع مجزوم

                                                       علامت جزم « سكون »                           علامت جزم « سكون »

      لا              تَـــفْــــعَــلا                   لَـــمْ      تَــذْهَــبُـــوا

حرف جازمه                مضارع مجزوم                          حرف جازمه     مضارع مجزوم

                      علامت جزم « حذف نون اعراب»                      علامت جزم «حذف نون اعراب»

نتيجه :  فعل مضارع در صيغه‌هايي كه با علامت « سكون ــْـ »  مجزوم مي‌شود ، داراي اعراب « اصلي ظاهري » و در صيغه‌هايي كه « حذف نون اعراب » علامت جزم است ، داراي اعراب « فرعي ظاهري » مي‌باشد .

نكته‌ي مهم3 : لام امر ( لِــ ) كه از حروف جازمه است بر سر شش صيغه‌ي فعل مضارع غايب و دو صيغه‌ي متكلم در مي‌آيد و آنها را مجزوم مي‌كند : مانند :  ‌لِيذْهَبْ : بايد كه برود  لِأَدْرُسْ  : بايد كه بنويسم  ،  لِيعْلَمُوا و .... بايد كه ياد بگيرند .

نكته‌ي مهم4 : ‌ گفتيم برخي از ادوات جزم ( حروف جزم ) دو فعل مضارع را مجزوم مي‌كنند ، به اين ادوات « ادوات شرط » مي‌گويند : كه داراي دو فعل مي باشد فعل اول را ، فعل شرط و فعل دوم را  ، جواب شرط مي‌نامند ، مانند :

        إِنْ                      تَـــنْـــصُروا     اللهَ        يــنْــصُرْ  كُــمْ .

از ادوات شرط                       فعل شرط و مجزوم                    جواب شرط و مجزوم

                                          به حذف نون اعراب                        با « سكون »

   مَنْ               يـــتَـــأَمَّــــلْ          قَبْلَ    الكلامِ       يــسْـــلَـــمْ    عَنْ الْخَطَأِ  .

از ادوات شرط       فعل شرط و مجزوم با «سكون»                             جواب شرط و مجزوم با سكون

     برخي از ادوات شرطي كه دو فعل مضارع را مجزوم مي‌كنند، عبارتند از :  مَنْ : هركس ،

مَا : هرچه ،  إِنْ : اگر

نكته‌ي مهم 5 : چون فعل ماضي مبني است ، هرگاه فعل شرط و پاسخ شرط « ماضي » باشند ، محلاً مجزوم ، مي‌باشند و معني جمله به صورت مضارع ترجمه مي شود .  مانند :

   مَــــــنْ     صَـــبَــــرَ     ظَـــفِــــرَ  .      إِنْ          صَــبَـــرْتَ       نَــجـَحْــتَ .

      از ادوات         فعل شرط           جواب شرط            از ادوات           فعل شرط              جواب شرط

        شرط          محلاً مجزوم         محلاً مجزوم             شرط            محلاً مجزوم             محلاً مجزوم

     هركس صبر بكند ،  پيروز مي گردد .       اگر صبر بكني موفق مي شوي .

نكته‌ي مهم 6 : ترجمه‌ي جمله ‌هاي شرطي به زبان فارسي ، فعل شرط به صورت « مضارع التزامي» و جواب شرط به صورت « مضارع اخباري » ترجمه مي‌شود : مانند :

 مَنْ حَـــفَرَ بئراً لِأخيهِ وَقَــــعَ فيها .   هر كس چاهي براي برادرش بكند ،‌ در آن مي‌افتد .

       فعل شرط                 جواب شرط                                                              مضارع التزامي      مضارع اخباري

 ما تُــنْفِــقُـوا مِنْ شيءٍ يــعْــلَــمْـهُ اللهُ  هر چه را كه انفاق بكنيد ، خداوند آن را مي‌داند .

       فعل شرط                         جواب شرط                                           مضارع التزامي                  مضارع اخباري

 

حروف مشبهه ولای نفی جنس

نكته‌ي مهم 2 : با آمدن حروف مشبهةٌ بالفعل بر سر جملات اسميه : اول  مبتدا به عنوان ، اسم حروف مشبهةٌ بالفعل، « منصوب ــَــًـ » مي‌گردد . دوم  خبر به عنوان ، خبر حروف مشبهةٌ بالفعل ، « مرفوع ـُــٌـ » باقي مي‌ماند . مانند :

  اَلـلّــهُ          غفورٌ                   اِنَّ            اَلـــــــلّـــــــهَ         غَــــفــــورٌ          

مبتدا و مرفوع   خبر و مرفوع        حرف مشبهةٌ بالفعل       اسم « اِنَّ» و منصوب      خبر « اِنَّ » و مرفوع

نكته‌ي مهم 3 : اسم حروف مشبهةٌ بالفعل به دو صورت مي‌آيد :

1-  اسم ظاهر :  اِنَّ          الْـــعِـــلْـــمَ        مُــــفيــــدٌ .     

                                اسم « اِنَّ» و منصوب         خبر « اِنَّ » و مرفوع

2-  ضمير بارز :  اِنَّــــــــكَ                    مُـــســـْــلِـمٌ 

                         اسم حروف مشبهةٌ بالفعل       خبر « اِنَّ » و مرفوع

                                      و محلاً منصوب

نكته‌ي مهم 4 : خبر حروف مشبهةٌ بالفعل ( مانند انواع خبر در مبتدا ) به سه صورت مي‌آيد:

1-  خبر مفرد ومرفوع       2-  خبر جمله و محلاًمرفوع           3-  خبر شبه جمله و محلاًمرفوع

نكته‌ي مهم 5 : يكي ديگر از « نواسخ » حرف لاي نفي جنس مي‌باشد كه اسم را منصوب ـَـ و خبر را مرفوع ـُـ مي كند  . مانند :       لا         إلـــــهَ             إلاّ      الـــلّــــهُ   ( موجودٌ )

                                       اسم لاي نفي جنس مبني بر فتح و محلا منصوب          خبر لای نفی جنس محذوف

لا حــــــــولَ    و    لاقُوَّةَ إلاّ بــــالــــلّـــه ِ.     لا جَـــنَّــــــةَ لِــمَــــنْ لايــــعْــــمـــــَلُ .

 

حروف مشبهه ولای نفی جنس

نكته‌ي مهم 2 : با آمدن حروف مشبهةٌ بالفعل بر سر جملات اسميه : اول  مبتدا به عنوان ، اسم حروف مشبهةٌ بالفعل، « منصوب ــَــًـ » مي‌گردد . دوم  خبر به عنوان ، خبر حروف مشبهةٌ بالفعل ، « مرفوع ـُــٌـ » باقي مي‌ماند . مانند :

  اَلـلّــهُ          غفورٌ                   اِنَّ            اَلـــــــلّـــــــهَ         غَــــفــــورٌ          

مبتدا و مرفوع   خبر و مرفوع        حرف مشبهةٌ بالفعل       اسم « اِنَّ» و منصوب      خبر « اِنَّ » و مرفوع

نكته‌ي مهم 3 : اسم حروف مشبهةٌ بالفعل به دو صورت مي‌آيد :

1-  اسم ظاهر :  اِنَّ          الْـــعِـــلْـــمَ        مُــــفيــــدٌ .     

                                اسم « اِنَّ» و منصوب         خبر « اِنَّ » و مرفوع

2-  ضمير بارز :  اِنَّــــــــكَ                    مُـــســـْــلِـمٌ 

                         اسم حروف مشبهةٌ بالفعل       خبر « اِنَّ » و مرفوع

                                      و محلاً منصوب

نكته‌ي مهم 4 : خبر حروف مشبهةٌ بالفعل ( مانند انواع خبر در مبتدا ) به سه صورت مي‌آيد:

1-  خبر مفرد ومرفوع       2-  خبر جمله و محلاًمرفوع           3-  خبر شبه جمله و محلاًمرفوع

نكته‌ي مهم 5 : يكي ديگر از « نواسخ » حرف لاي نفي جنس مي‌باشد كه اسم را منصوب ـَـ و خبر را مرفوع ـُـ مي كند  . مانند :       لا         إلـــــهَ             إلاّ      الـــلّــــهُ   ( موجودٌ )

                                       اسم لاي نفي جنس مبني بر فتح و محلا منصوب          خبر لای نفی جنس محذوف

لا حــــــــولَ    و    لاقُوَّةَ إلاّ بــــالــــلّـــه ِ.     لا جَـــنَّــــــةَ لِــمَــــنْ لايــــعْــــمـــــَلُ .

 

ثلاثی مجردومزید

توجه : هر گاه بخواهيم بدانيم كه فعلي ثلاثي مجرد است يا مزيد بي درنگ سراغ اولين صيغه ي ماضي مي رويم؛ حال اگر اين صيغه سه حرفي بود ، فعل ما « ثلاثي مجرد » است ؛ اگر بيشتر از سه حرف بود ، فعل ما « ثلاثي مزيد » است . ( با رباعي مجرد و مزيد بعدا آشنا خواهيم شد . )

نكته ي2 :  به آيات زير توجه كنيد :

1-      أمَرَ ربِّي بالْقِسْطِ .

2-      ألنَّجْمُ و الشَّجُر يَسْجُدان .

3-      إنّا فَتَحْنا لَكَ فَتحاً مُبينا .

فعل هاي  :  ( أمَرَ ، يَسْجُدان ،  فَتَحْنا ) كه اولين صيغه ماضي آنها از سه حرف اصلي ( أمَرَ ، سَجَدَ ،  فَتَحَ ) تشكيل شده است ؛ « ثلاثي مجرد » هستند.

تعريف ثلاثي مزيد : فعل هاي ثلاثي مزيد فعل هايي هستند كه اولين صيغه ي ماضي آنها ، از سه حرف بيشتر است ؛  مانند :  كاتَبَ ، أرسَلُوا ، جَاهدوا ....  كه اولين صيغه ي ماضي آنها  ( كاتَبَ ، أرْسَلَ ، جَاهَدَ ) است . 

توجه : در تعيين ثلاثي مجرد و مزيد بودن يك فعل ، ملاك اولين صيغه ي ماضي يعني ( مفرد مذكر غايب )  است.

نكته  3  :  فعل هاي ثلاثي مزيد و مصدر هاي آنها داراي وزن هاي مشخصي هستند .

در آيات زير دقت كنيد :

1-      أرْسَلْـنا رُسُلْنا بالبيِّناتِ   2-  فَبِأيِّ آلاءِ رَبَّكُما تُكَذِّبان  3-  والذّينَ هاجَرُوا وجاهَدُوا

فعل هاي  ( أرْسَلْنا ، تُكَذِّبانِ ، جاهَدُوا ) ؛ كه اولين صيغه ي ماضي آنها از سه حرف بيشتر است  أرْسَلَ ( رَسَلَ ) ،  كَذِّبَ ( كَذِبَ )  ،  جاهَدَ ( جَهِدَ )  « ثلاثي مزيد »  ناميده مي شوند. 

هرچه قالبي باشد ، ياد گرفتنش آسان تر است . تمامي افعال و مصدر هاي مزيد داراي قالب و قاعده هستند و ياد گرفتنشان آسان است. يعني باب هاي ثلاثي مزيد  قياسي است و ثلاثي مجرد سماعي است .  

ثلاثي  : سه حرفي                  مزيد   :   اضافه دار           ثلاثي مزيد  :  سه حرفي اضافه دار

نكته ي4: در اين درس با سه باب از باب هاي ثلاثي مزيد آشنا خواهيم شد . همان طور كه گفتيم ؛ ماضي ، مضارع و مصدر هاي ثلاثي مزيد همگي داراي قالب و وزن مشخصي هستند كه يادگيري آن ها را آسان تر مي كند.

چون زبان عربي و زبان قرآن ،  زبان  « حركت »  است و با تغيير حركات معاني عوض مي شود ؛ پس رعايت دقيق حركات يكي از اصول آموزش دقيق زبان قرآني است. 

نكته ي5: باب هاي ثلاثي مزيد:

(1) باب « إفعال »

1- ماضي اين باب بر وزن  « أفْـعَلَ  » است ، مثل :  أحْسَنَ  ، أرْسَلَ ، اَقْدَمَ

2- مضارع اين باب بر وزن « يُـفْعِلُ » است ،  مثل :  يُحْسِنُ  ، يُرْسِلُ ، يُقْدِمُ

3- مصدر اين باب بر وزن  « إفـعال » است ،  مثل : إحسان  ، إرْسال اِقدام                                     

نكته ي 6: مصادر افعال « ثلاثي مجرد » و ماضي و مضارع آنها ، قالب مشخصي ندارد! پس بايد فقط با تكرار و تمرين و ديدن و شنيدن آنها را بايد ياد گرفت يعني سماعي مي باشد : مانند :                       

توجه :  همه ي فعل ها  ، چه مجرد چه مزيد ، داراي « مصدر » هستند و مصدر پايه و اساس فعل است.

(2 ) باب « تـفعيل »                   

نكته ي7:

1- ماضي اين باب بر وزن    « فَعَّلَ » است ،    مثل :  عَلَّمَ ،   كَذَّبَ ، قَدَّمَ

2 - مضارع اين باب بر وزن « يُفَعِّلُ » است ،  مثل :  يُعَلِّمُ ،  يُكَذِّبُ ، يُـقَدِّمُ

3- مصدر اين باب بر وزن    « تَفْعيل » است ، مثل : تَعْليم ، تَكْذِيب ، تَقديم

 سوال1 : چرا فعل «  عَلَّمَ » ثلاثي مزيد است؟

      چون اولين صيغه ي ماضي آن «  عَلَّمَ » بيشتر از سه حرف دارد؛ يعني ، چهار حرفي است ، زيرا حرف لام تشديد دارد.

سوال2 :  صيغه هاي اول ماضي در دو باب « افعال » و « تفعيل » چند حرف زايد دارند؟

      يك حرف زايد دارند ، مانند : أحْسَنَ ( ماضي باب افعال )  عَلَّمَ ( ماضي باب تفعيل ) هر كدام يك حرف زايد دارند ؛ « أ » در أحْسَنَ  و  « لـِ  » در عَلَّمَ حروف زايدند.

( 3 ) باب « مُفاعَلَة » 

نكته ي 8:

1- ماضي اين باب بر وزن   « فاعَلَ» است ، مثل: كاتَبَ ، قاتَلَ ، خالَفَ

2- مضارع اين باب بر وزن « يُفاعِلُ » است ، مثل: يُكاتِبُ ، يُقاتِلُ ، يُخالِفُ

3- مصدر اين باب بر وزن « مُفاعَلَة » است ، مثل: مُكاتَبَة ، مُقاتَلَة ، مُخالَفَة

توجه  :  فعل هاي باب « مفاعله » براي تحقق يافتن ، به بيش از يك طرف نياز دارند ،  مثلاً  مكاتبه ( به هم ديگر نامه نوشتن ) مقاتَلَة ( هم ديگر را كشتن ) 

سوال3 :  صيغه ي اول فعل ماضي در باب « مُفاعَلَة » چند حرف زايد دارد؟

         يك حرف زايد دارد ، مانند : ( كاتَبَ ، قاتَلَ )، كه حرف زايد اين دو فعل  « ا »  مي باشد.

سوال4 :   آيا تعداد حروف زايد باب هاي : ( إفعال ، تفعيل ، مُفاعَلَة ) با هم ديگر فرقي دارند؟

      خير ،  فرقي ندارند ، هر سه باب در اولين صيغه ي فعل ماضي فقط يك حرف زايد دارند.

سوال5 :   چرا افعال « صادَقَ » و « كاتَبَ »  ثلاثي مزيدند؟

    چون اولين صيغه ي ماضي اين دو فعل ، از سه حرف بيشترند و هركدام يك حرف زايد « ا » دارند.

نكته ي9:  در درس اول ياد آور شديم كه براي ساختن فعل امر حرف مضارع « تـ » حذف مي شود و به جاي آن يك همزه « ا » با حركت كسره (‌ ــِـ ) يا ضمه ( ‌‌ــُـ ) آورده مي شود

            حذف «تـ »         آوردن همزه             حركت دادن به همزه            جزم آخر فعل 

مانند  :   تَذْهَبُ       ذْهَبُ            اذْهَبُ                   اِذْهَبُ                      اِذْهَبْ = برو 

توجه :  اگر عين الفعل مضارع فتحه يا كسره باشد . حركت همزه در فعل امر« كسره » است ،

اگر عين الفعل مضارع ضمه باشد . حركت همزه در فعل امر « ضمه » است،

توجه  : همزه فعل امر در باب إفعال هميشه « مفتوح » ( ــَــ ) است.

    تُرْسِلُ    فعل امرش مي شود   اَ رْسِلْ      ،   تُـكْرِمُ       فعل امرش مي شود    اَ كْـرِِِمْ

سوال6 : براي ساختن فعل امر چه نيازي به همزه داريم؟

     چون در ساختن فعل امر « تـ  » از آغاز مضارع مي افتد و حرف بعد از آن ساكن است و در عربي هم مانند فارسي حرف ابتداي كلمه نمي تواند ساكن باشد ، (ابتدا به ساكن قابل خواندن نيست ) براي رفع اين مشكل همزه اي در آغاز فعل امر مي آوريم و سپس متناسب با حركت عين الفعل مضارع به آن حركت مي دهيم.

سوال7 : آيا هميشه در ساخت فعل امر نياز به همزه داريم؟

     خير، هر گاه پس از حذف حرف مضارع « تـ » مواجه با حركت ساكن نشديم ، ديگر نيازي به آوردن همزه نداريم ؛ مانند :     

فعل امرش مي شود

  تُجاهِدُ   فعل امرش مي شود     جاهِدْ       ،      تُعَلِّمُ    فعل امرش مي شود     عَـلِّمْ

توجه :  به ياد داشته باشيم كه آخر فعل هم مجزوم مي شود .

سوال8 :  فرق ميان « اَكْرَمَ »  و « اَكْرِمْ » از لحاظ معني چيست؟

  «  اَكْرَمَ »  فعل ماضي باب افعال است به معني « گرامي داشت » و«  اَكْرِمْ »  فعل امر باب افعال است ( همزه اش مفتوح است ) به معني « گرامي بدار ».

جد ول صرف باب هاي مزيد

ماضي	مضارع	مصدر( نام باب )	امر	حروف اصلي	حروف زايد
اَفْـعَلَ	يُـفْعِلُ	إفـعال	اَفْـعِـلْ	ف ، ع ، ل	أ( همزه )
أحْسَنَ	يُحْسِنُ	إحسان	أحْسِنْ	ح ، س ، ن	أ( همزه )
فَـعَّـلَ	يُـفَـعِّـلُ	تـَفْعيل	فَـعِّـلْ	ف ، ع ، ل	تكرار عين
عَـلَّمَ	يُـعَلِّمُ	تـعْليم	عَـلِّمْ	ع ، ل ، م	تكرار لام
فاعَلَ	يُـفاعِلُ	مُفاعَلَة	فاعِلْ	ف ، ع ، ل	الف
كاتَـبَ	يُـكاتِبُ	مُـكاتَبَة	كاتِبْ	ك ، ت ، ب	الف

 نكته ي مهم : در باب تفعيل ، فعل هاي ماضي و مضارع و امر در عين الفعل تشديد دارند و ضمناً همزه ي فعل امر در باب افعال قطع و « مفتوح » است.

 

جمله فعلیه

 

( جمله فعليه را در اين درس و جمله ي اسميه را در درس آينده مي خوانيم )

    نكته ي مهم1:  جمله ي فعليه : جمله اي است كه غالباً با « فعل » شروع مي شود (فعل ماضي ، فعل مضارع ، فعل امر . . . ) و هر فعلي نياز مند به « فاعل » است ، جملات زير همگي فعليه هستند زيرا هر كدام با يك فعل شروع شده اند.

1)أنـْزَلَ اللهُ الْمَطَرَ فَأَحْيا بِهِ الأرضَ . (جمله ي فعليه ، چون با فعل ماضي شروع شده است .)

2)يُسَبِّحُ لِلّهِ ما في السَّموات و ما في الأرض . (جمله ي فعليه ، چون با فعل مضارع شروع است .)

3)اِصْبِرُوا إنَّ اللهَ مَعَ الصّابرين . ( جمله ي فعليه، چون با فعل امر شروع شده است . )

   نكته ي مهم2 : گفتيم هر فعلي ، فاعلي دارد و پديد آمدن فعل ، بدون فاعل محال است و دانستيم كه « فعل » هميشه همراه « فاعل » مي آيد.

راه هاي تشخيص فاعل           

 1) تشخيص از طريق معني : مطمئن ترين راه براي يافتن فاعل در جمله ، ترجمه ي عبارت و درك مفهوم جمله است و مي دانيم كه فاعل در جمله ، انجام دهنده ي كار است و با استفاده از سوال ( چه كسي ؟  ) مي توانيم فاعل جمله را تشخيص دهيم .

2) تشخيص از طريق علامت: « فاعل » علامتي دارد كه با ديدن آن به « فاعل » بودن كلمه پي مي بريم. علامت فاعل « رفع ــُـ »  است . يعني   كلُّ  فاعلٍ  مرفوعٌ   

  اعراب فاعل «  رفع  » است  ! (  كُلٌّ فاعلٍ مرفوعٌ  )  معمولاً علامت رفع اين نشانه ها هستند : (  ــُـــــٌـ  )

 نكته ي مهم 3  : فاعل در جملات عربي پس از فعل مي آيد ؛  يعني :  فعل +  فاعل  +  . . .

 جَــلَــسَ  الــتِّلميذُ  عَلَــي الْكُرسِّي .                     جاءَ        عليٌّ    .

     فعل        فاعل و مرفوع                                                                  فعل      فاعل و مرفوع

نكته ي مهم4 : فاعل در جملات عربي بعد از فعل و به سه صورت مي آيد :

1-  اسم ظاهر :     خَلـَقَ    الـلهُ  الـسَّموات  و الأرضَ  بـالْحَقِّ   .

                                               فاعل و اسم ظاهر

2-  ضمير بارز (  آشكار )  :  اِصْبِرُوا إنَّ اللهَ مَعَ الصّابرين .

                                       فاعل ضمير بارز « واو »

3- ضمير مستتر ( پوشيده ) :  هذِهِ الكوفَةُ تَبْدُو مِنْ بَعيدٍ .

                             ( فاعل اين عبارت ضمير مستتر « هي » در فعل « تَبْدُو » است . )   

نكته ي مهم5 : برخي از صيغه هاي فعل هاي ، ماضي ، مضارع  و امر داراي ضمير بارز ( فاعل بارز ) و برخي ديگر از صيغه ها داراي ضمير مستتر ( فاعل مستتر ) هستند .

توجه  كنيد  :

1) در فعل ماضي : تمام ضمايري كه در آخر فعل ماضي مي آيند (12 ضمير ) ضمير بارز ( آشكارا ) ناميده مي شوند و همه ي آن ها « فاعل » براي فعل خود هستند . (در صيغه هاي مفرد مذكر و مفرد مؤنث غايب ، فاعل ضمير مستتر است ، در مفرد مذكر « هُوَ » و در مفرد مؤنث « هِيَ » مستتر است )

2) در فعل مضارع : ضماير ( ـا ( نِ ) ، و ( نَ ) ، ـْنَ ، يـ ( نُ ) در پايان 9 صيغه ي فعل مضارع بارز ( آشكار ) هستند و در پنج صيغه ي بقيه ( مفرد مذكر غايب ، مفرد مؤنث غايب ، مفرد مذكر مخاطب ، متكلم وحده و متكلم مع الغير) ضماير ( هُوَ ، هِيَ ، أنْتَ ، أنا  ، نَحْنُ  ) فاعل ، مستتر هستند.

3) در فعل امر :  ضماير ( ـا ، ـوا ، يـ  ،  ـْنَ ) در پايان فعل امر مخاطب ( حاضر ) ، بارز ( آشكار ) هستند و فقط ضمير ( أنْتَ ) در صيغه ي « مفرد مذكر » مستتر است .

نكته ي مهم 6 : در زبان عربي فعل از لحاظ « مذكر و مؤنث » بودن تابع فاعل خود مي باشد ؛ مانند:

● يَدْخُلُ الْمُعَلِّمُ الصَّفَ . ( مذكر )                         ● تَدْخُلُ الْمُعَلِّمةُ الصَّفَ . ( مؤنث )

     فعل      فاعل                                                                           فعل       فاعل

 نتيجه  :  مطابقت ميان فعل و فاعل از نكات بسيار مهم است ! با تمرين و تكرار اين موضوع را ياد بگيريم .

نكته ي مهم7 : كاربرد « فاعل » در زبان عربي همراه صيغه هاي غايب با صيغه هاي ديگر تفاوت مي كند . در صيغه هاي غايب ، هر گاه فاعل به صورت اسم ظاهر بيايد ، فعل در آغاز جمله به صورت مفرد مي آيد .  به مثالهاي زير توجه كنيد تا موضوع را بهتر بفهميد ؛

صيغه هاي غايب :

مذكّر		مؤنّث
مفرد مثني جمع	نَجَحَ    الْمُعَلِّمُ نَجَح    الْمُعَلِّمانِ نَجَحَ    الْمُعَلِّمُونَ	مفرد مثني جمع	نَجَحَتْ   الْمُعَلِّمةُ نَجَحَتْ   الْمُعَلِّمتانِ نَجَحَتْ  الْمُعَلِّماتُ

نكته ي مهم8 : هرگاه فاعل به صورت « اسم ظاهر » نيامده باشد ، فعل همراه ضميري مي آيد كه

 همان ضمير ، « فاعل » است وبه آن ضمير بارز مي گويند . به مثالهاي زير توجه كنيد تا به موضوع پي ببريد.

ألْمؤمِنُ نَجَحَ            فاعل ضميرمستتر« هو »     ألْمؤمِنةُ نَجَحَتْ          فاعل ضميرمستتر« هي »                              

ألْمؤمِنانِ نَجَحا          فاعل ضمير بارز« ـا »         ألْمؤمِنَتانِ نَجَحَتا        فاعل ضميربارز « ـا »

ألْمؤمِنُونَ نَجَحُوا       فاعل ضمير بارز« واو »        ألْمؤمِناتُ نَجَحْنَ        فاعل ضميربارز« ـْنَ »         

تذكر : توجه كنيد كه كلمه« الْمؤمِن » در آغاز تمام جمله ها « فاعل » نيست بلكه « مبتدا » است .

نكته ي 6 : در صيغه هاي « مخاطب و متكلّم » همانند تمامي زبان ها ، فاعل به صورت « ضمير» مي آيد؛ ولي به صورتمستتر ( مخفي )  مانند  :

أجْلِسُ (  أنا  ) ــ  تَجْلِسُون  ( و  )  ــ  تَجْلِسينَ  ( يـ  ) ــ نَشْكُرُ   ( نَحْنُ  )

              مستتر                              بارز                                بارز                          مستتر   

سؤالات مهم :

 1- آيا در زبان فارسي ميان فعل و فاعل مطابقت صورت مي گيرد ؟

  ●  در بيشتر مواقع مطابقت صورت مي گيرد ، اما موارد استثنايي هم وجود دارد ، مثلاً هر گاه بخواهيم براي فاعل مفرد ، احترام قائل شويم ، فعل را بصورت جمع مي آوريم ، مثل : آقاي مدير تشريف ندارند ، خواهشمندم تشريف بياوريد .

 ● هر گاه فاعل جمع و بي جان باشد ، مي توانيم فعل آن را بصورت مفرد بياوريم ، مثل : ديوار ها فرو ريخت .       

2- جمله ي « معلمان در كلاس نشستند » را به دو صورت مي توانيم به عربي برگردانيم .

 ● صورت اول :  جَلَسَ اَلْمعلِّمونَ فِي الصَّفِ .

 ● صورت دوم :  اَلْمعلِّمونَ  جَلَسُوا  فِي الصَّفِ .

3- در صيغه هاي «  اُكْتُبْ  » ، «  اَكْتُبُ  » ، «  نَكْتُبُ  » فاعل را مشخص كنيد .

ضماير مستتر « أنْتَ » ، « أنا » و «  نَحْنُ » فاعل فعل هاي مذكور هستند . فاعل در اين سه صيغه حتماً بايد مستتر باشد . (واجب الْاستتاراست .)

4- در فعل هاي فوق آيا فاعل مي تواند ظاهر شود ؟

   خير ، همان طور كه گفتيم ، فاعل در اين سه صيغه ( سه فعل ) هميشه مستتر و ظاهر نمي شود و محلاً مرفوع است .

مفعولٌ به و جار و مجرور

الف) مفعولٌ به : مفعولٌ به =   كلمه اي است كه كار بر روي آن واقع مي شود و مفعولٌ به هميشه منصوب است و علامت نصب آن غالباً ( ــً‌‌ــَـ ) است ، مانند :

يَـــدْخُـــلُ   الْمـــؤمــــنُ     الْــــجَــنَّةَ     ‌‌ـــ  كَــــتــــَبَ    الـــطّـــالبُ      رســالـــةً   .

      فعل             فاعل و مرفوع     مفعول به و منصوب             فعل              فاعل و مرفوع     مفعول به و منصوب

نكته ي1: در جمله هاي فعليه ( جمله هايي كه با فعل شروع مي شوند ) معمولاً سه ركن اصلي و اساسي دارند كه عبارتند از : فـعل   +    فـاعل    +   مـفعولٌ بـه  . . .

 مانند  :                     يَضْرِبُ     الــلّـــهُ     الــأمـثالَ    .                    

                                 فعل              فاعل               مفعولٌ به

■ انواع فعل از نظر داشتن يا نداشتن « مفعولٌ به »   :

1) فعل لازم : به فعل هايي كه معناي آن ها با فاعل كامل مي شود و نياز به مفعولٌ به ،  ندارند ، « فعل لازم » گفته مي شود ؛ مثل : جَلَسَ سعيدٌ  .      سعيد نسشت .

 نكته ي2 : اگر فعل جمله ، با سوال  چه كسي را ؟ و چه چيزي را ؟ معني ندهد ، فعل لازم  است و گرنه متعدي مي باشد .                                                                                                                                                                            

2) فعل متعددي  :  به فعل هايي كه علاوه بر فاعل ، به مفعولٌ به ، هم نياز داشته باشد « فعل متعدي » مي گوييم ؛ مانند  :

          أكَلَ     الثَّعْلَبُ       قَـــلْبَ       الْــحِمارِ .

              فعل            فاعل           مفعولٌ به

 نتيجه : « مفعولٌ به » كلمه اي است كه كار فاعل بر روي آن واقع مي شود.

مفعولٌ به فقط در جملاتي مي آيد كه فعل آن ها « متعدي » است.

نكته ي 3 : در زبان فارسي هم  ، برخي از فعل ها لازمند ( نياز به مفعول ندارند ) و برخي از فعل ها متعدي اند ( نياز به مفعول دارند ) .

فعل هاي لازم        ==       آمد  ،  نشست  ،  رفت  ،  اعتماد كرد  ،  آشكار شد  و . . .

فعل هاي متعدي    ==       گرفت  ،  خورد  ،  ديد  ،  زد  ،  فهميد  ،  نوشت  و . . .

راه هاي تشخيص مفعولٌ به

1 - تشخيص از راه معنا  :  با ترجمه ي يك عبارت ، معلوم مي شودكه مفعولٌ به دارد يا نه ، مفعولٌ به ، معمولاً با حرف نشانه ي « را » در فارسي همراه است و در عربي داراي علامت مخصوصي است .

2- تشخيص از راه علامت : در زبان عربي « مفعولٌ به » داراي علامتي است كه به وسيله ي آن علامت ، مي توان  مفعولٌ به  را تشخيص داد . 

 علامت « مفعولٌ به » معمولاً عبارت است ( ــَــًـ ) يعني مفعولٌ به پيوسته منصوب است.« كُلٌّ مفعولٍ منصوبٌ .»

نكته ي 4 : در زبان فارسي براي پيدا كردن مفعول از «چه كسي را » و «چه چيز را» استفاده مي كنيم ، همين امر در عربي نيز مي تواند راهنماي ما براي جست و جو «  مفعولٌ به » باشد .

1-  اُطْلُبْ  الْعِلْمَ و لا تَكْسَلْ  .  علم را بجوي و تنبلي نكن . ( چه چيز را بايد جست ؟   علم را ، پس«  علم » مفعول و  منصوب  است . )

2-  شاهَدَ سلمانُ فاطمةَ ( س ) سلمان فاطمه را ديد . ( چه كسي را ديد ؟  فاطمه (س) را ، پس « فاطمه » مفعول منصوب است .

نكته ي 5 : ضماير « منفصل منصوب » : ضماير منفصل منصوب معمولاً در ابتداي جمله  مي آيند و « مفعولٌ به » مي باشند ؛      مانند   :  إِيَّاكَ   نَعْبُدُ و  إِيَّاكَ نَسْتَعينُ   .

                                                   مفعولٌ به            مفعولٌ به

 مفعولٌ به معمولاً بعد از فاعل مي آيد.

 توجه  : ضماير منفصل منصوب عبارتند از :  إِيَّاكَ (  تورا  )  ،  إِيَّاكُمْ (  شما را ) ، إِيَّاي ( مرا )  ( ده صيغه  ي باقي مانده از اين ضماير را در آينده خواهيم خواند ) .

2) ضماير متّصل به سه قسم كلمه   : ضماير متّصل به هر سه قسم كلمه  ( فعل -  اسم -  حرف ) متصل مي شود و  هرگاه با فعل بيايند ، غالباً  « مفعولٌ به » است .

مانند   : قَدْ    جَعَلَكَ    اللهَُ حُرّاً .              إنَّما   نُطْعِمُكُمْ   لِوَجْهِ اللهِ

                مفعولٌ به و محلاً منصوب                                مفعولٌ به و محلاً منصوب

كلمات ( جَعَلَ و نُطْعِمُ ) فعل اند كه همراه ضماير ( ـكَ و ـكُمْ ) آمده اند و اين دو ضمير « مفعولٌ به »  هستند .

توجه  :  ضماير متّصل ، به سه قسم كلمه عبارتند از : ( ـه ، ـهُما ، ـهُم ، ـها ، ـهُما ، ـهُنَّ ، ـكَ ، ـكُما ، ـكُم ، ـكِ ، ـكُما ، ـكُنَّ ، ـي ، ـنا )

ب) جار و مجرور

  نكته ي 1: در زبان عربي تعدادي از حروف هستند كه مانند حروف اضافه فارسي اند . اين حروف « حروف جر » ناميده مي شود و ويژگي آن ها اين است كه اسم بعد از خود را « مجرور » مي كنند ، حروف جر  در عربي درست ، كار حروف اضافه  ،  در فارسي را انجام مي دهند .

1- تَقْنُطوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ  .    (   از رحمت الهي نااميد نشويد .  )

           حرف جار                            حرف اضافه

2- يَدْخُلُونَ في دينِ اللهِ أفْواجاً .   ( دسته دسته وارد در دين خدا مي شوند .  )

             حرف جار                                                          حرف اضافه

3- بِسم اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ .  (  به نام خداوند بخشنده ي مهربان .  )

 حرف جار                                        حرف اضافه

4-   لَيْسَ كــَـمِثْلِهِ شيءٌ  .      (    هيچ چيزي مانند او نيست  .  )

           حرف جار                                                        حرف اضافه

نكته ي2 :  در زبان عربي اسم بعد ازحرف جر را (  مجرور   ) (  اسم و حرف جر را با هم « جار و مجرور » )  مي نامند و در زبان فارسي اسم بعد از حرف اضافه  را « متمم » مي گويند  ؛ مانند  :

شاهَدَتُ تلميذاً فـي  الــشَّارعِ   . دانش آموزي در           خيابان ديدم  .  فـي االشّارعِ  :  

                           جار و مجرور

                     حرف جر   مجرور به حرف جر       حرف اضافه   متمم

نكته ي 3 : مهم ترين حروف جر در زبان عربي كه اسم بعد از خود را « مجرور » مي كنند، عبارتنداز : حروف جر : به حروفي از قبيل  : مِنْ ( از ) ، فـِي (در) ، إلي (به ، به سوي) ، لـِ (براي) ، عَلي (بر،برروي) بـ ِ(با) ، كـ َ(مانند) ، عَنْ (از) و . . . « حروف جر » و به اسم بعد از آن ها « مجرور » و به هر دو « جار و مجرور » مي گوييم .  و حروف جر، هميشه قبل از اسم مي آيند .

سوالات مهم 

1- فرق معنايي كلمه ي « الطالب » در دو عبارت « ذَهَبَ الطّالبُ » و « رأيتُ الطّالبَ » چيست ؟

● دو كلمه از لحاظ معنايي فرقي ندارند ، هر دو معني « شاگرد يا دانش آموز  » مي دهند ولي از لحاظ نقش با هم فرق مي كنند ، اولي « فاعل و مرفوع » و دومي « مفعولٌ به و منصوب » است.

2- آيا مي توان گفت كه يكي از نشانه هاي اسم بودن ، وجود حرف جر قبل از آن است ؟

بله ،  زيراحروف جر قبل از اسم مي آيند و اسم بعد از خود را  مجرور  مي كند.

3- چرا فعل هاي لازم به مفعول نياز دارند ؟

 چون اين قبيل از فعل ها  با فاعل خود معني تام و كاملي دارند و براي كامل شدن معني جمله ، نياز به مفعول نيست ؛  مانند  :  جاءَ     الطّالبُ  .  (  دانش آموز آمد . )

                                  فعل لازم        فاعل

4- آيا مفعولٌ به ، در آغاز جمله نيز قرار مي گيرد ؟

بله ، مانند   : إِيَّاكَ نَعْبُدُ   . (   فقط تو را مي پرستيم .  )

معرب ومبنی

نكته ي ا : كلمات مبني را بر اساس حركت آخر آنها چنين مي ناميم.

1)  مبني بر فتح : ( ـــَـ ) ، مانند :  ألَّذينَ ، كَتَبَ ، ثُمَّ ، ذلكَ ، نَظَرَتْ ، وَ ، رُبَّ .

2)  مبني بر ضم : ( ـــُـ ) ، مانند :  نَحْنُ ، مُنْدُ ، ذَهَبُوا ،  .

3)  مبني بر كسر : ( ـــِـ ) ، مانند :  أمْسِ ، هؤلاءِ ، أنْتِ ، لـِ ، هذِهِ  .

4)  مبني بر سكون : ( ـــْـ ) ، مانند :  مَنْ  ، مِنْ ، هذا ، عَلي ، فِي ، ذَهَبْتَ ، يَنْـظُـرْنَ   .

    نكته ي مهم1 :  افعال ماضي ، مضارع و امر بر اساس دومين حرف اصلي ( عينً الفعل ) آن مشخص مي شود كه مبني بر (  فتح يا ضم يا سكون ) است  مثلاً  :  يَنْـظُـرْنَ  ( ـرْ ) آن ،  ساكن است و مبني بر سكون مي با شد .   

   نكته ي مهم2 :  كلماتي كه به « الف » و « ياء » ختم مي شوند ، مبني بر سكون هستند ، مانند  :

     عَلَي        ــ        إلي        ــ       فِي        ــ       الّتي       ــ         الَّذي

مبني بر سكون            مبني بر سكون             مبني بر سكون           مبني بر سكون           مبني بر سكون

نكته ي2 : به حركات آخر كلمات معرب « اعراب » گويند كه بر چهار نوع است :

 1)  رفع  : كه غالباً علامت آن ضمه  ( ــٌـــُـ ) است، مانند  :   طالبٌ ، اَلْـمُعلِّمُ ، مُحمَّـدٌ .

 2 )  نصب : كه غالباً علامت آن فتحه ( ــًـــَـ ) است، مانند  :  طالباً ، اَلْـمُعلِّمَ  ، مُحمَّـداً .

 3 )  جر  : كه غالباً علامت آن كسره  ( ــٍـــِـ ) است، مانند :  طالبٍ ، اَلْـمُعلِّمِ ، مُحمَّـدٍ .

 4 )  جزم : كه غالباً علامت آن ساكن ( ــْـ ) است، مانند  :   لا تَذْهَبْ ، اُكْتُبْ  .

كلمات مبني و معرب در عربي عبارتند از :

الف)  كلمات مبني

    1) دراسم ها  =  ضماير ( منفصل و متصل )  ، اسم هاي اشاره ( نزديك و دور )  ، اسم هاي موصول ( عام و خاص )  ، اسم هاي استفهام  ( اسم هاي اشاره و اسم هاي موصول در صيغه هاي مثني مبني نيستند ).

    2) در فعل ها  =  تمام فعل هاي ماضي ، تمام فعل هاي امر ، فعل مضارع در صيغه هاي جمع مؤنث غايب و جمع مؤنث مخاطب (  6  و 12 ) .

    3) درحرف ها  = تمامي حروف مبني هستند و در كلمه هاي « مبني »  در باره ي « جامد »  و  « مشتق » بودن ، صحبت نمي شود.

ب) كلمات معرب

1) دراسم ها   =   اغلب اسم ها معرب اند به جز اسم هاي مبني كه به آنها اشاره كرديم.

2) در فعل ها  =    فعل مضارع جز در دو صيغه ( جمع مؤنث غايب و مخاطب ) در بقيه ي صيغه ها معرب هستند .

 

ثلاثی مجرد ومزید

 فعل ماضي همراه با ضماير آن عبارتند از :

غايب مذكر	مفرد	هُوَ ذَهَبَ	او رفت	مخاطب مذكر	مفرد	أنتَ ذَهَبْتَ	تو رفتي
	مثني	هُما ذَهَبَا	آن دو رفتند		مثني	أنْتُما ذَهَبْتُما	شما رفتيد
	جمع	هُمْ ذَهَبُوا	آن ها رفتند		جمع	أنْتُم ذَهَبتُمْ	شما رفتيد
غايب مونث	مفرد	هِيَ ذَهَبَتْ	او رفت	مخاطب مونث	مفرد	أنْتِ ذَهَبَتِ	تو رفتي
	مثني	هُماذَهَبتا	آن دو رفتند		مثني	أنْتُما ذَهَبْتُما	شما رفتيد
	جمع	هُنَّ ذَهَبْنَ	آن ها رفتند		جمع	أنْتُنَّ ذَهَبْتُنَّ	شما رفتيد
متكلم	وحده	أنا ذَهَبْتُ	من رفتم	متكلم	مع الغير	نَحْنُ ذَهَبْنا	ما رفتيم

 توجه  : ضماير ( ـا ، ـوا ، ـنَ ، ـتَ ، ـتُما ، ـتُم ، ـتِ ، ـتُنَّ ، ـنا ) در آخر فعل ماضي ، ضماير متصل فاعلي هستند.

    نكته 3 : در صيغه ي مفرد مذكر غايب و مفرد مؤ نث غايب ضمير متصل نداريم، چون صيغه ي مفرد مذكر غايب همان سه حرف اصلي فعل است  و « تْ » در صيغه ي مفرد مؤنث غايب نشانه ي مؤنث بودن در فعل است و ضمير نيست ؛ بنابر اين فعل ماضي در 12 صيغه ضمير متصل فاعلي دارد.

  فعل مضارع  : فعل مضارع بر زمان حال و آينده دلالت مي كند ، در ابتداي فعل مضارع يكي از چهار حرف (  يـَ  ، تـَ ، اَ ، نـَ  ) وجود دارد و بايد بدانيم كه فعل مضارع از فعل ماضي ساخته مي شود با افزودن چهار حرف به اول فعل ماضي و برخي تغييرات ديگر.

 صرف فعل مضارع همراه با ضماير

غايب  مذكر	مفرد	هُوَ يَذْهَبَ	او مي رود	مخاطب   مذكر	مفرد	أنتَ تَذهَبُ	تو مي روي
	مثني	هُما يَذهَبَانِ	آن دو مي روند		مثني	أنْتُما تَذهَبانِ	شما مي رويد
	جمع	هُمْ يَذهَبُونَ	آن ها مي روند		جمع	أنْتُم تَذهَبونَ	شما مي رويد
غايب  مونث	مفرد	هِيَ تَذهَبُ	او مي رود	مخاطب   مونث	مفرد	أنْتِ تَذهَبينَ	تو مي روي
	مثني	هُما تَذهَبانِ	آن دو مي روند		مثني	أنْتُما تَذهَبانِ	شما مي رويد
	جمع	هُنَّ يَذْهَبْنَ	آن ها  مي روند		جمع	أنْتُنَّ تَذهَبْنَ	شما مي رويد
متكلم	وحده	أنا اَذهَبُ	من مي روم	متكلم	مع الغير	نَحْنُ نَـذهَبُ	ما مي رويم

  توجه : فعل مضارع در صيغه هاي ( مفرد مذكر غايب ، مفرد مؤنث غايب ، مفرد مذكر مخاطب ، متكلم وحده ، متكلم مع الغير ) داراي ضمير آشكار نيست   بلكه ضماير :  ( هُوَ ، هِيَ ، أنْتَ ، أَنا و نَـحْنُ ) ، در اين صيغه ها مستتر ( مخفي )  هستند . چهار ضمير : (  ـا ، ـو ، ن ، ي ) در بقيه ي صيغه هاي فعل مضارع ضماير متصل فاعلي هستند.

     فعل امر :  فعل امر مخاطب (حاضر ) را فقط از شش صيغه ي مخاطب ( سه صيغه ي مذكر و سه صيغه ي مؤنث ) فعل مضارع به شرح زير مي سازيم :

1- از اول 6 صيغه مضارع  ، حرف   « تـــ  » را حذف مي كنيم و همزه به جاي آن مي گزاريم.

2- اگر حرف بعد از « تـــ  » در فعل مضارع فتحه يا كسره ( ــَــِــ )  داشته باشد  ، همزه ( إ ) كسره ( ـــِــ )  مي گيرد ؛ يعني « اِ » و اگر حرف بعد از « تـــ  » در فعل مضارع ضمه ( ــُـ ) باشد  ، همزه    ( أ )  ضمه ( ــُـ )   مي گيرد ؛  يعني «  اُ  » .

3- در صيغه ي اول ( مفرد مذكز مخاطب ) حركت ضمه ( ــُـ ) در آخرين حرف به سكون (مجزوم)  ( ـــْـ ) تبديل مي شود و در بقيه ي صيغه ها حرف «  نون  » مي افتد ( حذف مي شود )  ، به غير از   «  نون  »  صيغه جمع مؤنث مخاطب كه نونش حذف نمي شود زيرا با صيغه ي مفرد مذكز مخاطب همانند مي شود . براي يادگيري كامل به سال سوم راهنمايي مراجعه كن .

حالا نمونه اي از صرف فعل امر با معني

 مذكر                          مونث                          مذكر                             مونث

 اِذْهَبْ   =   برو         اِذْهَبـي  =   برو           اُكْتُبْ  =   بنويس          اُكْتُبي =  بنويس  

 اِذْهَبا    =   برويد       اِذْهَبا    =  برويد         اُكْتُبا   =   بنويسيد         اُكْتُبا  =  بنويسيد

 اِذْهَبُوا   =  برويد        اِذْهَبْنَ   =  برويد         اُكْتُبوا  =   بنويسيد        اُكْتُبْنَ =  بنويسيد

فعل نهي :  فعل نهي را از شش صيغه ي فعل مضارع مخاطب  به شرح زير مي سازيم:

1-حرف « لا »  را به اول شش صيغه فعل مضارع  مي آوريم.

2- نشانه ضمه «  ــُـ  » را كه در پايان صيغه ي مفرد مذكر مخاطب است را به نشانه سكون (جزم) « ــْـ » تبديل مي كنيم.

3-تمامي حروف « نون » را كه در پايان بقيه ي صيغه ها  است حذف مي كنيم ، به غير از « نون » در صيغه ي جمع مؤنث مخاطب ؛ (صيغه ي12).

حالا نمونه اي از صرف فعل نهي با معني

   مذكر                       مونث                          مذكر                          مونث

 لاتذْهَبْ  =  نرو      لاتَذْهَبـي =   نرو           لاتَكْتُبْ  =  ننويس      لاتَـكْتُبي =  ننويس  

 لاتَذْهَبا    =  نرويد       لاتَذْهَبا =  نرويد       لاتَكْتُبا   =   ننويسيد       لاتَكْتُبا = ننويسيد

 لاتَذْهَبُوا   = نرويد       لاتَذْهَبْنَ =  نرويد      لاتَكْتُبوا  =   ننويسيد       لاتَكْتُبْنَ = ننويسيد

ب) اسم

در باره ي اسم مطالب زير را آموخته ايم:

1- اسم مفرد :  اسم مفرد آن است كه بر يك چيز يا يك شخص  دلالت مي كند ، مانند  : رَجُلٌ =  يك مرد  ، كتابٌ =  يك كتاب .

2-اسم مثني : اسم مثني اسمي است كه بر دو چيز يا دو شخص دلالت مي كند و نشانه هاي مثني عبارت اند از: ( انِ  ، ـَيْنِ ) مانند : قَلمانِ ، قَلمَيْنِ = دوقلم   رَجُلانِ ، رَجُلَـيْنِ = دو مرد 

3- جمع مذكر سالم :  اسمي است كه بر بيش از دو نفر( مرد) دلالت مي كند ، يعني كلمه اي    است كه صفت براي انسان است  و نشانه هاي جمع مذكر سالم عبارتند از : ( ونَ ، ـينَ )مانند :   صالِحونَ ، صالِحينَ  = مردان شايسته    مُسلِمونَ ، مُسلمينَ  = مسلمانان مرد

4-جمع مؤنث سالم : اسمي است كه بر بيش از دو نفر ( زن )  يا مو جودات ديگر دلالت كند و نشانه جمع مؤنث سالم عبارت است از : «  ات  »  مانند    :    عالماتٌ  = دانشمندان زن  ، معلّماتٌ  = معلمان زن    ،   فراشاتٌ  =  پروانه ها

 نكته ي مهم :  هنگام اضافه شدن  « ات » به يك كلمه ي مونث  ، تاي گرد  « ة  » آن حذف مي گردد .  

۵-جمع مكسر :  براي ساختن اين جمع قاعده ي خاصي نداريم و بيشتر ( شنيداري ) است و در ساختن آن شكل مفرد كلمه عوض مي شود  ، در هم مي شكند    مانند  :   

    علم =  علوم  ،   أثر     =   آثار     ،     كتاب     =       كُتُب‌‌‌‌‌‌‍ .

اعراب

 اعراب در عربي عبارتند از : 1)  رفع   2)  نصب    3)  جر  4)  جزم  

1)      علامت رفع معمولاً )  ــٌــــُـ (  مي باشد ؛  مثل :  رَجُلٌ  ، اَلتـِّـلميذُ

2)      علامت نصب معمولاً  ( ــًــــَـ ) مي باشد ؛ مثل :  رَجُلاً  ،  اَلـرَّجُلَ

3)      علامت جر معمولاً  (ــٍــــِـ )  مي باشد ؛ مثل :  رَجُلٍ   ،  اَلرَّجُلِ

4)      علامت جزم معمولاً ( ــْـ ) مي باشد ؛  مثل :  لا تَذْهَبْ

نكته مهم : به موارد زير دقيقا توجه فرماييد.

1) فاعل و مبتدا و خبر هميشه «  مرفوع ( ــُـــٌــ)  » هستند.

2) مفعول هميشه « منصوب ( ــَـــًـ ) » است.

    كَـــتَــبَ      اَلـــطِّــفلُ       الــدَّرسَ                  اَلْــعِلْمُ            نافِـِعٌ

                   فاعل و مرفوع   مفعول و منصوب        مبتدا و مرفوع   خبر و مرفوع

ضماير انواع مختلفي دارند كه مهم ترين آنها « ضماير منفصل مرفوع » هستند ، كه در شكل زير نمايش داده شده اند.

   ( ضماير منفصل مرفوع )

                      هُوَ            او                                                أنتَ         تو             

                      هِيَ            او                                              أنتِ         تو

 غايب              هُما             آن دو              مخاطب               أنتما       شما   

                     هُما            آن دو                                          أنتما       شما

                     هُم             آن ها                                          أنتُم       شما

                     هُنَّ            آن ها                                          أنتُنَّ      شما

متكلم وحده      أنَا             من           متكلم مع الغير               نََحْنُ     ما                

توجه :  ضماير « أنا » ( متكلم وحده ) و « نَحْنُ » ( متكلم مع الغير ) هم براي مذكّر به كار مي روند و هم براي مونث

« اسم اشاره »

اسم اشاره ، براي اشاره به دور يا نزديك به كار مي رود ، به جدول زير نگاه كنيد:

                             اشاره به نزديك                                   اشاره به دور

   مفرد              هذا                     هذِهِ                      ذلكَ               تِلْكَ

   مثني       هذانِ ، هذَينِ         هاتانِ ، هاتينِ                                 

   جمع            هؤلاءِ                  هؤلاءِ                    أُولئكَ              أُولئكَ     

 

ج) حرف

      مهم ترين حروف در عربي « حروف جر » مي باشند كه وهفده حرف هم مي باشد و اين حروف اسم هاي بعد از خود را مجرور مي كنند ، برخي از حروف جر ، عبارتند از : إلي ، عَلَي ، في ، بـِـ ، مِنْ ، لـِ ‌‌ ، كَـ  ، عَنْ ، مُنْذُ ، مُذْ ، رُبَّ ، حاشا ، تـَ ، وَ ، حَتّي ، عَلا ، خَلا  و  ..... مانند :

     مِنَ الْبَيْتِ  ،  عَلَي الْمِنْضَدةِ  ، إلي الْمَسجِدِ

    وزن كلمات : معمولا كلمات عربي بر اساس سه حرف اصلي ( ف ، ع ، ل  ) ساخته مي شوند.

حرف اول  =  فاءُ الْفِعْل   ،  حرف دوم  =  عِينُ الْفِعْل  ،  حرف سوم  =  لامُ الْفِعْل

   نكته : در وزن هر كلمه در عربي حتما بايد سه حرف ( ف ، ع ، ل ) وجود داشته باشد.

چون يادگيري وزن كلمات نياز به تمرين زياد دارد ، بنابراين فقط با تمرين و تمرين فراوان مي توان وزن كلمات را به درستي آموخت.

    كلمات:        صَديق -  مَحمود  -  طاهر -  يَجْلِسوُنَ  -  جِدار  - غَفُور  -   إحْسان

 وزن كلمات :   فُـعيل -  مَـفْعُول -  فاعِل -   يَفْعـِلُونَ  -  فِـعال -  فَعُول  -   إفـْعال

« انواع جمله»

جمله در زبان عربي بر دو نوع است  : 1)   جمله ي اسميه  ، 2)  جمله فعليه .

1)      جمله اسميه : جمله اي است كه معمولا با اسم آغاز مي شود و دو ركن دارد :

مـــبـتدا      +     خـبــر

 تعريف مبتدا :  مبتدا  اسمي است كه غالبا در اول جمله ي اسميه مي آيد و در باره ي آن خبري مي دهيم.

تعريف خبر:  خبركلمه يا جمله اي است كه معمولا بعد از مبتدا آمده و معني مبتدا را كامل مي كند، مانند :

     اَلْعِـلْـمُ              مُفـيدٌ .                                   محمّدٌ             تلميذٌ .

 مبتدا و مرفوع         خبر و مرفوع                         مبتدا و مرفوع     خبر و مرفوع

                  مبتدا و خبر هر دو مرفوع اند و علامت رفع غالبا ( ــُـــٌـ ) است.

2) جمله ي فعليه : جمله اي است كه غالبا با فعل شروع مي شود و دو يا سه ركن دارد ، مانند :

   جاءَ         عليٌّ                                       قَـرَ أتْ         الطّــالبةُ          اَلْـقرآنَ .

   فعل     فاعل و مرفوع                                  فعل         فاعل و مرفوع    مفعول به و منصوب

نكته مهم1 :  فاعل مرفوع است و علامت رفع غالبا ( ــُـــٌـ ) مي باشد.

نكته مهم2  :  مفعولٌ به منصوب است و علامت نصب غالبا ( ــَـــًـ ) مي باشد.

 

ضمیر

- تعريف ضمير منفصل ( جدا ) : به ضميري گفته مي شود كه به صورت مستقل و جداگانه در اول جمله مي آيد . مانند :  هُو ، هُما ، هُمْ ، هِيَ ، هُما ، هُـنَّ ، أنْتَ ، أنْتُما ، أنْتُم ، أنْتِ ، أنْتُما ، أنْتِنَّ ، اَنا ، نَحْنُ   و به اين ضميرهاي منفصل  ، ضمير منفصل مرفوعي  مي گويند .

 2- تعريف ضمير متصل ( وصل ) : به ضميري گفته مي شود كه به صورت متصل وچسبيده به انواع كلمه ( اسم ، فعل ، حرف ) مي آيد . مانند :  ـهُ ، ـهُـما ، ـهُم ، ـها ، ـهُما ، ـهُنَّ ، ـكَ ، ـكُما ، ـكُم ، ـكِ ، ـكُما ، ـكُنَّ ، ـي ، ـنا   و به اين ضميرهاي متصل  ، ضمير متصل منصوبي و مجروري   مي گويند .     مثال براي  ضمير متصل در اسم و فعل و حرف

در اسم : كِتا بُـنا = كتابـمان    در فعل  : خَلَقَـنا  = آفريد ما را   در حرف : اِليْـنا = به سوي ما

      مضاف اليه و محلاً مجرور                      مفعول به و محلاً منصوب                          محلاً مجرور

ضمير هاي متصل به دو دسته تقسيم مي شوند  :

1 - ضمير متصل فاعلي  ( مرفوعي ) ضمير بارز

2 - ضمير متصل منصوبي و مجروري

   ضمير متصل فاعلي  ( مرفوعي ) همان ضمير هايي هستند كه به فعل هاي ( ماضي ، مضارع ، امر ، نهي ، و غيره  متصل مي شود و از آن پي به تعداد فاعل جمله مي بريم . مثلاً  :

   در فعل ماضي : در« ذَهَبـا »  ( ـا )  ضمير متصل فاعلي است ونشانگر دو نفر مي باشد و در « ذَهَبوا » ( وا )  ضمير متصل فاعلي است ونشانگر سه نفر مي باشد و در ديگر افعال ( ـتا ، ـْنَ ، ـتَ ، ـتُما ، ـتُم ، ـتِ ، ـتُما ، ـتُنَّ ، ـتُ ، ـنا ) همگي ضمير متصل فاعلي هستند و به اين ضميرهاي متصل فاعلي ( ضمير بارز ) هم مي گويند .

    در فعل مضارع :  در« يَذْهَبـانِ »  ( ـا )  ضمير متصل فاعلي است ونشانگر دو نفر مي باشد و ( نون ) آن ، نون عوض رفع مي باشد  و در « يَذْهَبونَ » ( واو )  ضمير متصل فاعلي است ونشانگر سه نفر مي باشد و ( نون ) آن ، نون عوض رفع مي باشد  و در ديگر افعال (  انِ  ، ـْنَ  ،  انِ  ، ونَ ،  انِ ، ـْنَ ) همگي ضمير متصل فاعلي هستند و به اين ضميرهاي متصل فاعلي ( ضمير بارز ) هم مي گويند .

   در فعل امر : در« اِذْهَبـا »  ( ـا )  ضمير متصل فاعلي است ونشانگر دو نفر مي باشد و در « اِذْهَبوا »

( وا )  ضمير متصل فاعلي است ونشانگر سه نفر مي باشد و در ديگر افعال ( ـي ، ـا ، ـْنَ ) همگي ضمير متصل فاعلي هستند و به اين ضميرهاي متصل فاعلي ( ضمير بارز ) هم مي گويند .

ضمير مستتر (پنهان )     

    تعريف ضمير مستتر (پنهان ) : به  ضميري گفته مي شود كه در بعضي از افعال ماضي و مضارع وامر ونهي و .... پنهان مي شود واز سوال كردن فاعل آن پيدا مي شود مانند :     

    در فعل ماضي : شماره ي 1  ( ذَهَبَ ) =  رفت   ....    چه كسي ؟  او  يعني  ( هُوَ ) هم مي تواند در فعل به صورت پنهان بيايد وهم مي تواند به صورت اسم ظاهر بيايد و درشماره ي 4  ( ذَهَبَتْ )  =  رفت   ....    چه كسي ؟  او  يعني  ( هِيَ ) هم مي تواند در فعل به صورت پنهان بيايد وهم مي تواند به صورت اسم ظاهر بيايد.

    در فعل مضارع :   شماره ي 1  ( يَذْهَبُ ) =  مي رود   ....  چه كسي ؟  او  يعني  ( هُوَ ) هم مي تواند در فعل به صورت پنهان بيايد وهم مي تواند به صورت اسم ظاهر بيايد و درشماره ي 4  ( تَذْهَبُ )  مي رود   ....  چه كسي ؟  او  يعني  =  ( هِيَ ) هم مي تواند در فعل به صورت پنهان بيايد وهم مي تواند به صورت اسم ظاهر بيايد  .    درشماره ي 7  ( تَذْهَبُ )  مي روي ....  چه كسي ؟  تو  يعني  =  ( اَنْتَ ) كه مي تواند در فعل فقط به صورت پنهان بيايد و درشماره ي 13  ( اَذْهَبُ )  مي روم ....  چه كسي ؟  من  يعني  =  ( اَنا ) كه مي تواند در فعل ، فقط به صورت پنهان بيايد و درشماره ي 14        ( نََذْهَبُ )  مي رويم ....  چه كسي ؟  ما  يعني  =  ( نَحْنُ ) كه مي تواند در فعل ، فقط به صورت پنهان بيايد

  در فعل امر : شماره ي 1  (اِذْهَبْ ) =  برو   ....  چه كسي ؟ تو  يعني  ( اَنْتَ ) كه مي تواند در فعل ، فقط به صورت پنهان بيايد .

 شايد كمتر عبارتي باشد كه در آن « ضمير » وجود نداشته باشد ، بنا براين بايد آموختن ضمير را جدي بگيريم.

ضماير منفصل             ضماير متصل

ضماير متصل مرفوعي	ضماير منفصل منصوبي	ضماير متصل به اسم، فعل ، حرف ( ضمايرمنصوب ومجرور )	ضمايرمتصل به فعل ماضي (متصل مرفوع)	ضماير متصل به فعل مضارع و امر (متصل مرفوع)
هُوَ	إيّاهُ	ـهُ	اسم ظاهر يا ضمير مستتر	اسم ظاهر يا ضمير مستتر
هما	ایاهما	ـهُما	ـا	ـا ( نِ )
هم	ایاهم	ـهُم	ـوا	ـو ( نَ )
هِيَ	ایاها	ـها	اسم ظاهر يا ضمير مستتر	اسم ظاهر يا ضمير مستتر
هما	ایاهما	ـهُما	ـا	ـا ( نِ )
هُنَّ	ایاهن	ـهُنَّ	ـْنَ	ـْنَ
أنتَ	إيّاكَ	ـك	ـتَ	ضمير مستتر
أنتما	ایاکما	ـكُما	ـتُما	ـا ( نِ ) ـا
أنتم	إيّاكُم	ـكُم	ـتُم	ـو ( نَ ) ـوا
أنتِ	ایاک	ـك	ـتِ	يـ   ( نَ )
أنتما	ایاکما	ـكُما	ـتُما	ـا ( نِ ) ـا
أنتنّ	ایاکن	ـكُنَّ	ـتُنَّ	ـْنَ
أنَا	إيَّاي	ـي	ـتُ	ضمير مستتر
نَحنُ	ایانا	ـنا	ـنا	ضمير مستتر

  با توجه به جدول صرف ضماير و جدول صرف فعل هاي ماضي، مضارع و امر در اين صفحه بعد ، به نكات زير توجه كنيد :

1) ضماير منفصل منصوب نيز داراي 14 صيغه مي باشند كه امسال فقط چهار صيغه ، از آنها را مي خوانيم.

2) در صيغه ي اول فعل هاي ماضي و مضارع ضمير « هُوَ » مستتر است.

3) در صيغه ي چهارم فعل هاي ماضي و مضارع ضمير « هِيَ» مستتر است.

4) در صيغه ي هفتم فعل هاي مضارع و امر ضمير « أنْتَ» مستتر است.

5) در صيغه ي سيزدهم فعل مضارع ضمير « أنا » مستتر است.

6) در صيغه ي چهاردهم فعل مضارع ضمير « نَحْنُ » مستتر است.

7) اگر دقت كنيد به طور كلي ضماير متصل فاعلي در پايان فعل ماضي عبارت اند از : (  ـا ، وا ، ـْنَ ،  ـْتَ ، ـتُما ، ـتُم ، ـْتِ  ،  ـتُنَّ ، ـْتُ ، ـْنا )

8) اگر دقت كنيد به طور كلي ضماير متصل فاعلي در پايان فعل هاي مضارع و امر عبارت اند از: ( ـا ،  وا ،  ـْنَ  ،  ي ) .

نكته ي مهم : هنگام اتصال فعل به ضمير متصل « ي » حرف ( نوني )  ميان آن دو آورده مي شود ، كه به اين نون ، نون « وقايه » مي گويند  مانند :  ضَرَبَ + ي = ضَرَ بَـني  ، يَنْصُرُ + ي  =  يَنْصُرُنِي

گاهي اين نون ميان برخي حروف و ضمير متصل ( ي ) نيز مي آيد مانند :

  مِن + ي =  مِنْني =  مِنّي   ،   عَن + ي = عَنْني   =   عنّي

مـــــــــاضـــــــــي	مــــــضــــــــــارع	امـــــــــــــــر
ذَهَبَ	يَذْهَبُ	ـــ
ذَهَبا	يَذْهَبانِ	ـــ
ذَهَبُوا	يَذْهَبُونَ	ـــ
ذَهَبَتْ	تَذْهَبُ	ـــ
ذَهَبتا	تَذْهَبانِ	ـــ
ذَهَبْنَ	يَذْهَبْنَ	ـــ
ذَهَبْتَ	تَذْهَبُ	اِذْهَبْ
ذَهَبتُما	تَذْهَبانِ	اِذْهَبا
ذَهَبتُم	تَذْهَبُونَ	اِذْهَبُوا
ذَهَبْتِ	تَذْهَبينَ	اِذْهَبي
ذَهَبتُما	تَذْهَبانِ	اَذْهَبا
ذَهَبتُنَّ	تَذْهَبْنَ	اِذْهَبْنَ
ذَهَبْتُ	أذْهَبُ	ـــ
ذَهَبْنا	نَذْهَبُ	ـــ

  1) در صيغه ي چهارم فعل ماضي حرف « ـتْ » ضمير نيست ، بلكه علامت مؤنث است.

  2)  صيغه هايي كه ضماير بارز ( آشكار ) ندارند ، ضماير شان مستتر است.

3)  حرف نون در پايان صيغه هاي (2 ، 3 ،5 ، 8 ، 9 و 11 ) فعل مضارع ضمير نيست، بلكه نون اعراب و نشانه حرف فعل مضارع است ( نون عوض رفع ) .

قواعد درس سوم از كتاب اول دبيرستان

 

                ماضي                        مضارع                       امر

             ( تَصَدَّقَ )                   ( يَتَصَدَّقُ )              ( تَصَدَّقْ )

سوال2 :  صيغه ي اول فعل ماضي در باب « تَـفَعُّل » چند حرف زايد دارد؟

   دو حرف زايد دارد ، مثلاً در « تَصَدَّقَ » ( تــ  و تكرار عين ) حروف زايد و سه حرف (ص ، د ، ق )  حروف اصلي اند.

سوال3 :  آيا مي توانيد سه مصدر باب « تَفَعُّل » را كه در فارسي به كار مي رود ، ذكر كنيد؟

           بله ، تَشَكُّر ، تأمُّل ، تَـفَكُّر ، تَحَـمُّـل

 

 ( 5 ) باب «  تَفاعُل  » 

1- ماضي اين باب بر وزن « تَفاعَلَ » است ، مثل: تَكاتَبَ ، تَظاهَرَ

2- مضارع اين باب بر وزن « يَتَفاعَلُ » است ، مثل: يَتكاتَبُ ، يَتَظاهَرُ

3- امر اين بـــاب بر وزن   « تَفاعلْ » است ، مثل: تَكاتَبْ ، تَظاهَرْ

 4- مصدر اين باب بر وزن  « تَفاعُل » است ، مثل: تَكاتُب ، تَظاهُر

سوال1 :  ماضي و مضارع و امر فعل « قَبِلَ » از باب ( تَفاعُل ) كدام است؟

                ماضي                        مضارع                       امر

              ( تَقابَلَ )                     ( يَتَقابَلُ )                 ( تَقابَلْ )

سوال2 :  صيغه ي اول فعل ماضي در باب « تَفاعُل » چند حرف زايد دارد؟

     دو حرف زايد دارد ؛  مثلاً در :  تَكاتَبَ ، حروف ( تـ ، ا ) زايد و حروف (ك ، ت ، ب) اصلي اند.

سوال3 :  فعل « تَضارَبَ » ماضي است يا مضارع؟

     اين فعل ماضي باب « تَفاعُل » است و نبايد بلافاصله با ديدن « تَـ  » در اول اين فعل اشتباه كرده و بگوييم ، مضارع است ، لطفاً به وزن فعل ماضي در باب « تَفاعُل » دقت كنيد.

سوال4 :  آيا از مصادر باب « تَفاعُل » كلماتي در زبان فارسي به خاطر داريد؟

بله ، تَصادُف ، تَجاوُز ، تراكُم ، تَجانُس ، تَبادُل و ....

توجه : صيغه ي اول ماضي در باب « تَفاعُل » حرف « تـ  » دارد ، بايد دانست كه حرف « تاء » در اين جا از حروف مضارعه نيست ، بلكه از حروف زايد فعل ماضي باب تفاعل است.

سوال مهم كنكوري : فرق  ( تَفاعَلوا  و تَفاعَلوا  ) در چيست ؟

جواب : تَفاعَلوا فعل ماضي و جمع مذكر غايب است ولي تَفاعَلوا فعل امر و جمع مذكر مخاطب مي باشد .

نكته ي مهم : «  ماضي » و « فعل امر » در باب « تَـفاعُل » ، هر دو به صورت « تَـفاعَل» مي آيند و شباهت شان در اين است كه در ماضي حرف « عين » فتحه ــَــ دارد و در فعل امر حرف « عين» مفتوح است ( فتحه ـــَــ دارد ) ، مثلاً :  تَكاتَبْ ،  تَبادَلْ ، تَقْاتَلْ  (  فعل امر  )  ،  تكاتَب ، تقاتُل ، تَبادُلْ ( ماضي )

( 6 ) باب « إفْتِعال

1- ماضي اين باب بر وزن « إفْتَعَلَ » است ، مثل :  اِكْتَسَبَ ، اِجْتَمَعَ ، اِنْـتَصَبَ

2- مضارع اين باب بر وزن « يَفْتَعِلُ » است ، مثل :  يَكْتَسِبُ ، يَجْتَمِعُ ، يَنتَصـِبُ

 3- امر اين بـاب بر وزن   «  اِفْتَعِل » است ، مثل :  اِكْتَسِبْ ، اِجْتَمِعْ ، اِنْتَصِبْ

 4- مصدر اين باب بر وزن « اِفْتِعال » است ، مثل :  اِكْتَساب ، اِجْتِماع ، اِنتِصاب

سوال 1 :  ماضي و مضارع و امر فعل « حَرَمَ » از باب « اِفْتِعال » كدام است؟

                ماضي                        مضارع                       امر

               ( اِحْتَرَمَ )                  ( يَحْتَرِمُ )                 ( اِحْتَرِمْ )

سوال 2 :  صيغه ي اول فعل ماضي در باب « اِفْتِعال » چند حرف زايد دارد؟

دو حرف زايد دارد؛ مثلاً درفعل: «  اِحْتَرَمَ  » ، حروف ( اِ ــ تـ ) زايد و حروف ( ح ، ر ، م ) اصلي اند.

سوال 3 :  آيا مي توانيد سه مصدر باب « اِفْتِعال » را كه در فارسي به كار مي رود ، ذكر كنيد؟

    بله ، اِجتماع ، اِعتراض ،  اِتّحاد ،  اِختيار و ....

نكته ي 4:   بايد دانست كه برخي از ساخت هاي فعل ماضي در باب هاي مختلف مثل باب افتعال و افعال و تفعيل با برخي از ساخت هاي فعل امر حاضر از حيث ساختمان تقريباً شبيه هم هستند ، در اين مورد بايد بدانيم كه در ساخت هايي كه عين الفعل مكسور ــِـ  باشد آن ساخت « فعل امر»است و اگر عين الفعل مفتوح ــَـ باشد ، آن ساخت «فعل ماضي» است، مثلاً:

اِحْتَرَمُوا  : فعل ماضي باب افتعال است، چون عين الفعل آن ( ـرَ ) حركت فتحه دارد.

احْتَرِمُوا  : فعل امر باب افتعال است، چون عين الفعل آن ( ـرِ ) حركت كسره دارد.

 ماضي   == اَ نْـزَلا ، اَ نْـَزلُوا ،  نَـزَّلا ، نَزَّ لُوا ( عين الفعل مفتوح  ــَــ است )

   امر      ==  اَنـْزِلا ،  اَنْـزِلُوا ،   نـزِّلا ،  نَزِّ لُوا  ( عين الفعل مكسور است )

 

( 7 ) باب «  إنْفعال »

1- ماضي اين باب بر وزن  « إنْفَعَلَ » است ، مثل : إنْقَلَبَ ، إنْفَجَرَ

2 - مضارع اين باب بر وزن « يَنْفَعِلُ » است ، مثل : يَنْقَلِبُ ، يَنْفَجِرُ

 3- امر اين بــاب بر وزن    « اِنْفَعِلْ » است ، مثل : اِنْقَلِبْ ، اِنْفَجِرْ

 4- مصدر اين باب بر وزن  « اِنْفِعال» است ، مثل : اِنْقِلاب ، اِنْفِجار

سوال 1 :  ماضي و مضارع و امر فعل «جَمَدَ» از باب « اِنْفِعال » كدام است؟

                ماضي                        مضارع                       امر

              ( اِنْجَمَدَ )                   ( يَنْجَمِدُ )                 ( اِنْجَمِدْ )

سوال 2 :  باب « اِنْفِعال » چند حرف زايد دارد؟ ( معيار اولين صيغه ي ماضي است )

    دو حرف زايد دارد؛ مثلاً  : در « اِنْجَمَدَ » حروف ( اِــ نـ ) زايد و حروف (ج ، م ، د) اصلي اند.

سوال 3 :  آيا در دو باب ( اِنْفِعال و اِفْتِعال ) تفاوتي از لحاظ قرار گرفتن حروف زايد مشاهده مي كنيد؟

     بله ، در باب « اِنْفِعال » هميشه دو حرف اول زايدهستند  ، ولي در باب « اِفْتِعال» حروف اول و سوم ، زايد هستند . ( ملاك اولين صيغه ماضي است ).

سوال 4 :  آيا از مصادر باب « اِنْفِعال » كلماتي را در زبان فارسي سراغ داريد؟

      بله ، انقلاب ، انفجار ، انحراف ، انضباط و  انحطاط و . . . .  

توجه : گاهي بين تشخيص مصدر هاي باب «إنْفعال» و «إفْتِعال» به دليل شباهت ، اشتباه رخ مي دهد؛ مانند :  اِنتفاع ، انتشار،

اِنتظام ، اِنبساط  و . . . بايد بدانيم كه در باب  ( انفعال ) دو حرف اول زايدند ولي در باب ( افتعال ) حروف اول و سوم زايد هستند.  ( ملاك اولين صيغه ي ماضي است ).

 توجه كنيد كه وقتي يك فعل ثلاثي مجرد به ثلاثي مزيد تبديل مي شود ، چقدر از نظر معني فرق مي كند !  حَرَمَ ( ثلاثي مجرد ) : محروم كرد،  اِحْتَرَمَ : احترام كرد ( ثلاثي مزيد باب افتعال ).

 

( 8 ) باب « إسْتِفعال»

1- ماضي اين باب بر وزن « إسْتَفْعَلَ » است ، مثل : إسْتَخْرَجَ  ، إسْتَخْدَمَ

2- مضارع اين باب بر وزن « يَسْتَفْعِلُ » است ، مثل : يَسْتَخْرِجُ ، يَسْتَخْدِمُ

3- امر اين بــاب بر وزن    « إِسْتَفْعِلْ » است ، مثل : اِسْتَخْرِجْ ، اِسْتَخْدِمْ

4- مصدر اين باب بر وزن « إِسْتِفْعال » است ، مثل : اِسْتَخْراج ، اِسْتِخدام

سوال 1 :  ماضي و مضارع و امر فعل « قَبِلَ » از باب « إِسْتِفْعال » كدام است؟

                ماضي                        مضارع                       امر

             ( اِسْتَقْبَلَ )                  ( يَسْتَقْبِلُ )               ( اِسْتَقْبِلْ )

سوال 2 :  باب « إستفعال» چند حرف زايد دارد؟ ( معيار اولين صيغه ي ماضي است )

   سه حرف زايد دارد ؛  مثلاً در : « اِسْتَقْبَلَ » حروف ( ا  ، سـ ، تـ ) زايد و حروف (ق ، ب ، ل) اصلي اند.

سوال 3 :  آيا در ميان معناي « قَـبِلَ » و « اِسْتَـقْبَلَ » تفاوتي را مشاهده مي كنيد؟

    بله ، گفتيم كه به منظور به دست آوردن معاني جديد و تازه ، فعل هاي ثلاثي مجرد را به ثلاثي مزيد تبديل مي كنيم.  مانند :  قَـبِلَ : قبول كرد ، پذيرفت  ،  اِسْتَقْبَلَ :  استقبال كرد

سوال 4 :  آيا معمولاً ميان معاني فعل هاي مجرد و مزيد تفاوتي وجود دارد؟ مثال بزنيد.

بله ، معمولاً تفاوت وجود دارد، مانند :

        ثلاثي مجرد                                                     ثلاثي مزيد باب افعال

1)  نَزَلَ  ( نازل شد )                                             أنْزَلَ ( نازل كرد )

   ثلاثي مجرد                                                    ثلاثي مزيد باب افتعال

2) حَرَمَ  ( محروم كرد )                                       إِحْتَرَمَ ( احترام كرد )

   ثلاثي مجرد                                                ثلاثي مزيد باب استفعال

3) قَبِلَ  ( قبول كرد )                                           اِسْتَقْبَلَ (استقبال كرد)

 سوال 5 :  « إنْتََشَرَ » و « إنْقَلَبَ » كدام از باب « إفْتِعال » و كدام از باب « إنْفِعال »؟

  إنْتَشَرَ :  ماضي باب إفْتِعال است . ( چون در باب افتعال حرف اول و سوم زايد است و ريشه ي اين فعل از « نَشَرَ » است  و معمولاً در باب افتعال سومين حرف « تـ » است .) 

 إنْقَلَبَ : ماضي باب  إنْفِعال است . ( چون حرف اول و دومش زايد اسـت  و ريشه ي اين فـــــعل از « قَلَبَ »  است.)  

جد ول صرف باب هاي مزيد

ماضي	مضارع	مصدر( نام باب)	امر	حروف اصلي	حروف زايد
تَفَعَّلَ	يَتَفَعَّلُ	تَفَعُّل	تَفَعَّلْ	ف ، ع ، ل	تـ ، تكرارعين
تَعَلَّمَ	يَتَعَلَّمُ	تَعَلُّم	تَعَلَّمْ	ع ، ل ، م	تـ ، تكرار لام
تَفاعَلَ	يَتَفاعَلُ	تَفاعُل	تَفاعلْ	ف ، ع ، ل	تـ   ، ا لف
تَكاتَبَ	يَتكاتَبُ	تَكاتُب	تَكاتَبْ	ك ، ت ، ب	تـ ، ا
إفْتَعَلَ	يَفْتَعِلُ	اِفْتِعال	اِفْتَعِلْ	ف ، ع ، ل	اِ ، تـ
اِكْتَسَبَ	يَكْتَسِبُ	اِكْتَساب	اِكْتَسِبْ	ك ، س ، ب	اِ ، تـ
إنْفَعَلَ	يَنْفَعِلُ	اِنْفِعال	اِنْفَعِلْ	ف ، ع ، ل	اِ ، نـ
إنْقَلَبَ	يَنْقَلِبُ	اِنْقِلاب	اِنْقَلِبْ	ق ، ل ، ب	اِ ، نـ
إسْتَفْعَلَ	يَسْتَفْعِلُ	إِسْتِفْعال	إِسْتَفْعِلْ	ف ، ع ، ل	اِ ، سـ ، تـ
إسْتَخْرَجَ	يَسْتَخْرِجُ	اِسْتَخْراج	اِسْتَخْرِجْ	خ ، ر ،ج	اِ ، سـ ، تـ

صفت مشبهه-اسم مبالغه- اسم تفضیل

كته ي مهم : به ياد داشته باشيم كه زمان و مكان دو جزء جدا ناشدني از فعل هستند و زندگي بدون وجود « زمان » و « مكان » قابل تصور نيست ، به همين دليل در عربي كلمات خاصي براي « زمان و مكان » وضع شده است و شما بايد با اين كلمات و وزن آنها آشنا شويد.

 كليد تشخيص اسم زمان و مكان ( مَفْعَل و مَفْعِل ) است.

۴) صفت مشبهه

۴) صفت مشبهه : يكي ديگر از اقسام اسم هاي مشتق « صفت مشبهه » مي باشد و صفت مشبهه در عربي معادل با صفت مطلق يا ساده در فارسي است ، مثل كلمات : خوب ، زيبا ، شجاع ة مهربان ، تشنه  و . . .

 سوال1 : چگونه صفت مشبهه را بشناسيم؟

   خوشبختانه راه آسان است ، چون صفت هاي مشبهه داراي اوزان مشخصي هستند و با آن وزن ها مي توانيم صفت هاي مشبهه را بشناسيم ؛ يكي ديگر از راه هاي شناخت صفات مشبهه دانستن معني كلمات است.

مهم ترين وزن هاي «  صفت مشبهه » عبارتند از:

       1-  فَعيل :  شَريف ، كريم ، لطيف ،

       2-  فَعْل  : صَعْب ، سَهْل ، خَصْم ،

       3-  فَعِل : خَشِن ، فَرِح ، حَذِر ( بيمناك ) ، كَسِل (تنبل )

       ۴- فَعْلان : جَوْعان ( گرسنه ) ، عَطشان ( تشنه ) ، غَضْبان ( عصباني ) 

صفت هاي مطلق  ( ساده ) در فارسي ، اغلب در زبان عربي  ( صفت مشبهه ) هستند. 

توجه داشته باشيد كه:

1- ملاك اصلي براي تشخيص صفت مشبهه معناي كلمات است . ( صفت مشبهه دربردارنده ي صفتي پايدار و دائمي است كه به آن دلالت مي كند ، مثل : كَريم ( بخشنده ) ،  غَنّي ( بي نياز ) و . . .

2- در قواعد كتاب به صفت هاي مشبهه كه برعيب و رنگ دلالت مي كنند ، اشاره اي نشده است و ما هم از آوردن آنها ، خودداري مي كنيم.

5) اسم مبالغه

تعريف اسم مبالغه :  يكي ديگر از اقسام اسم هاي مشتق« اسم مبالغه » است و اين اسم بر كثرت و فراواني صفتي در شخصي يا چيزي و يا در خداوند بزرگ  دلالت مي كند ، مثل : غَفوُر( بسيار بخشنده ) ، كذّاب ( بسيار دروغ گو )

سوال2 : چگونه اسم مبالغه را بشناسيم؟

    راه شناخت اين گونه اسم ها آسان است ، چون مانند صفت هاي مشبهه داراي اوزان معيني هستند . كه وقتي آن وزن ها را ياد بگيريم ، مي توانيم اسم هاي مبالغه را تشخيص دهيم ؛ فراموش نكنيم كه يادگيري معاني كلمات هم كمك فرواني به ما در تشخيص اسم هاي مشتق ، مي نمايند.  

 مهم ترين وزن هاي « اسم مبالغه » عبارتند از:

       1- فَعّال : سَـتّار ، كَـذّاب ، غَـفّار، جَـبّار

       2- فَعول : رَؤُوف ، غَـفوُر، صَدوُق

       3- فَعّالة : عَلّامَـة ، فَـهّامَـة ، كَذّابـة ، اَمّارَ ة ، لَـوّامَـة

       4- فَعيل : قَدير ، حَكيم ، حَميد ، شَهيد  ( قادر ، حاكم ، حامد ، شاهد ) ساخته مي شود .

نكته ي بسيار مهم : در صفت مشبهه و اسم مبالغه  وزن ( فَعيل ) وجود دارد ، براي تشخيص اين وزن كه صفت مشبهه است و يا اسم مبالغه بدين صورت عمل مي كنيم : اگر از وزن فعيلي كه آمده است توانستيم اسم فاعل بسازيم آن وزن فعيل ، اسم مبالغه مي باشد وگر نه صفت مشبهه است .   

 نكته مهم  :

1- در عربي معمولاً شغل ها بر وزن « فَعّال » مي آيند ، مانند : بَقّال ، قَصّاب ، عَطّار  بزّاز و . . .

2- نشانه ي تاي گرد در وزن « فَعّالة » بر مؤنث دلالت نمي كند ، بلكه به كثرت و زيادي صفت دلالت دارد ، مانند :  عَلّامة :  بسيار داننده  ، كَذّابة : بسيار دروغگو

3- صفت مشبهه و اسم مبالغه شباهتشان اين است كه هر دو به عنوان صفت به كار مي روند ، صفت مشبهه حالت پايدار و دائمي دارد ولي اسم مبالغه به زياد بودن يك صفت در انسان يا بسيار پرداختن بدان ، دلالت مي كند ؛ مانند : صفت مشبهه = خَشِن (خشمناك) ، شَريف ( انسان باشرف )

اسم مبالغه  = سَتّار ( بسيار پوشاننده ) ، علّامة ( انسان بسيار دانا ) ، « أمّارة »  ( بسيار امر كننده )

4 - اسم هاي مبالغه ي زير معمولا در زبان فارسي به كار مي روند . غفّار ، ستّار ، كذّاب ، قصّاب ، عطّار ، بقّال ، حسّاس  و . . .

۵) اسم تفضيل : يكي ديگر از اقسام اسم هاي مشتق ، « اسم تفضيل » است ، اسم تفضيل بر كمتر يا بيشتر بودن صفتي در فردي يا شيئي نسبت به ديگري ، دلالت مي كند.

سوال :  آيا ياد گيري « اسم تفضيل » آسان است؟

   بله ، اسم تفضيل داراي وزن مشخصي است و يادگيري آن آسان است؛ اسم تفضيل در مذكر بر وزن  « أفْعَل » و در مؤنث بر وزن  «  فُعْلَي » مي آيد ، اَكْبر ، كُبْري - اَصْغَر ، صُغْري - اَحْسَن ، حُسْنَي .

نكته هاي مهم : بايد بدانيم كه:

1- در زبان فارسي نيز صفت تفضيلي داريم و نشانه ي آن « تر » است ، مثل : زرنگ تر ، با هوش تر ، زيباتر و . . .

2-  وجود حرف « مِنْ = از » پس از وزن « أفْعَل » دليلي بر اسم تفصيل بودن كلمه است ، مانند :

      هُـــــوَ       اَكْـبَرُ  مِـنْ  اَخي  ( او از برادرم بزرگ تر است)  سَــعيدٌ   اجْـمَـــلَ مِنْ  حَميدٍ

       اسم مذكر      اسم تفضيل مذكر                                                         اسم مذكر    اسم تفضيل مذكر

     هِـــــيَ    كُبري مِـنْ مريَمَ    (  او بزرگ تر از مريم است)   مريَـــمَ     جُــملي مِـنْ  حَميدٍ

   اسم مونث   اسم تفضيل مونث                                                                 اسم مونث    اسم تفضيل مونث  

3- همانطور كه بيان كرديم، صفت تفضيلي براي مقايسه فرد يا چيزي با فرد يا چيز ديگر و يا گروهي با گروهي ديگر ، به كار مي رود.

هذهِ الْوِرْدَةُ جُـمْلي مِنْ تِلْكَ الْوِرْدَةِ .       ( اين گل از آن گل زيبا تر است )

اگر اسم تفضيل در عربي بدون ( مِنْ ) بيايد آن را به صورت صفت عالي  ( ترين ) معني مي كنيم . مانند : اَعظَمُ دَرَجَةٍ  =  بزرگ ترين درجه

 

معلوم ومجهول

فعل‌ها از جهت « فاعل » بر دو نوع‌اند :

 1) فعلي كه فاعل و انجام دهنده‌ي آن مشخص است، فعل معلوم  ( مبني للمعلوم ) نام دارد.       2 ) فعلي كه فاعل و انجام‌دهنده‌ي آن مشخص نيست، فعل مجهول ( مبني للمجهول ) نام دارد.

نكته‌ي مهم1 : در زبان فارسي فعل‌ها را مي‌توان با فعل كمكي « شد » و مشتقات آن مجهول كرد .     صفت مفعولي  +  مشتقات شدن  =  فعل مجهول

              كودك غذا خورد      مجهول           غذا خورده شد .

        باغبان نهال را كاشت    مجهول            نهال كاشته شد .

       دانش‌آموز كتاب خريد      مجهول           كتاب خريده شد .

   در عبارات سمت راست ، فاعل‌ها و انجام دهندگان كار « معلوم » هستند ولي در عبارات سمت چپ فاعل‌ها و انجام‌دهندگان كار « مجهول » مي‌باشند.

نكته‌ي مهم2 :  در زبان عربي مجهول كردن فعل‌ها ، قاعده‌ي خاصي دارد كه بايد دقيقاً آنها را بياموزيم .

روش مجهول كردن فعل‌هاي ماضي و مضارع

مجهول فعل ماضي در زبان عربي :  1 ) به عين‌الفعل يعني دومين حرف اصلي « كسره ــِـ » مي‌دهيم .

2 ) حروف متحرك ما قبل عين‌الفعل را  ( مضموم ــُـ )  مي‌كنيم . مانند :    نَصَرَ : ( ياري كرد )      نُصِرَ ( ياري شد )    ،  خَلَقَ : ( آفريد )    خُلِقَ : ( آفريده شد )   ،   إحْتَرَمَ : ( احترام كرد )      اُحْتُرِمَ :  ( احترام شد )                                  

 مجهول فعل مضارع در زبان عربي :  1 ) به عين‌الفعل يعني دومين حرف اصلي « فتحه ــَـ »   مي‌دهيم .  2 )  فقط حرف مضارعه را ( مضموم ــُـ )   مي‌كنيم . مانند : ينْصُرُ : ( ياري مي‌كند )       ينْصَرُ : (ياري مي‌شود )  ،  يخْلُقُ : ( مي‌آفريند )    يخْلَقُ : ( آفريده مي‌شود )

 يحْتَرِمُ : ( احترام مي‌كند )    يحْتَرَمُ : ( احترام مي‌شود )

 نكته‌ي مهم3 :  مي‌دانيم در جملاتي كه فعل آنها مجهول است ، فاعل مشخص نيست و حذف مي‌شود ، بنابراين كلمه‌اي ديگر را بايد جانشين فاعل نمود تا فعل مجهول را به آن نسبت دهيم و آن كلمه « مفعولٌ‌به » است كه در جملات مجهول « نايب فاعل » ناميده مي‌شود  . مفعولٌ‌به جمله‌هاي معلوم در جملات مجهول « نايب فاعل » ناميده مي‌شود.

نكته‌ي مهم4 :   براي مجهول كردن يك جمله بايد مراحل زير با به ترتيب انجام دهيم .

1- فعل معلوم را مجهول كنيم حالا ماضي يا مضارع باشد .

2- فاعل ، كه بعد از فعل معلوم آمده است را حذف مي كنيم .

3- « مفعولٌ به » كه منصوب ــَــًـ مي باشد را  مرفوع ــُــٌـ مي كنيم و آن را به جاي فاعل حذف شده قرار مي دهيم و اين كلمه ، نايب فاعل گفته مي شود .

4- مطابقت مؤنث يا مذكر بودن فعل مجهول با كلمه‌ي بعد از خود ، يعني « نايب فاعل » را انجام مي دهيم . مانند  :

                 خَـلَـقَ  الـلّـهُ  الْـإِنسانَ ضعيفاً          مجهول     خُــلِــقَ    الْإِنسانُ  ضَعيفاً.

                 فعل معلوم   فاعل    مفعولٌ به                                               فعل مجهول    نايب فاعل

      يرْزُقُ     الـلّـهُ  الشَّـــهــيدَ   عِنْدَهُ               مجهول      يرْزَقُ    الـــشَّــهيدُ  عِنْدَ رَبِّهِ  .

     فعل معلوم      فاعل     مفعول‌ٌ به                                                        فعل مجهول   نايب فاعل

براي يادگيري بهتر به نكات زير توجه كنيد :

الف) چون مفعولٌ به در جملات مجهول جانشين فاعل مي‌شود ، به آن « نايب فاعل» مي‌گويند.

ب ) بعد از حذف فاعل در جملات معلوم ، « نايب فاعل » جاي آن را مي‌گيرد .

ج ) « نايب فاعل » اعراب فاعل را گرفته و مثل فاعل « مرفوع » مي‌شود.

د) بعد از حذف فاعل حتماً بايد فعل جمله از نظر مذكر و مونث بودن از نايب فاعل تبعيت كند .  مانند :            يسْقي      اَلشُّهداءُ     شَجَرةَ الثَّورةِ      بِالدَّمِ . جمله معلوم

                     تُسْقَي          شَجَرةُ الثَّورةِ                    بِالدَّمِ . جمله‌ مجهول

                 فعل مجهول مونث          نايب فاعل مونث

   توجه : چون نايب فاعل مونث است ، فعل مجهول هم به صورت مونث آمده است .

نايب فاعل نيز مانند فاعل سه نوع است .

 انواع نايب فاعل :  1) اسم ظاهر     2 ) ضمير بارز       3 )  ضمير مستتر

انواع اعراب

 

مهترين كلمات مبني كه اعراب همگي آنها « محلي » مي‌باشد عبارتند از:‌

1) ضماير ، 2) اسماء اشاره ( جز در صيغه‌هاي مثّني كه اعرابشان فرعي و با حروف است )

 3) اسم هاي موصول ( جز در صيغه‌هاي مثنّي كه اعرابشان فرعي و با حروف است )

 4) اسم هاي شرط ،  5) اسم هاي استفهام بجز ایّ

جمله و شبه جمله ( جار و مجرور ، ظرف ) نيز اعرابشان « محلّي » مي‌باشد . مانند  :

اَلـــلّــهُ بَــعَـــثَ الْــأَنـبـيـاءَ .

اللّهُ : مبتدا و مرفوع با اعراب اصلي ظاهري ( ضمه ) .

بَعَثَ : فعل وفاعل (جمله‌ي فعليه) ، فاعلش ضمير مستتر « هُو » جمله‌ي فعليه‌ي « بَعَثَ » خبر براي مبتدا و محلاً مرفوع .

الْأَنبياءَ: مفعولٌ به و منصوب با اعراب اصلي ظاهري « فتحه » .

ألْــحَــمْـــدُ لِـــلّــــهِ .

ألْحَمْدُ: مبتدا و مرفوع با اعراب ظاهري « ضمه » .

لِلّهِ: جار و مجرور (شبه جمله) ، خبر براي مبتدا و محلاً مرفوع .

تعريف اعراب تقديري : برخي كلمات با وجود معرب بودن علامت‌هاي اعراب را نمي‌پذيرند و اعراب آن ها را از نقش كلمه در جمله بايد تشخيص داد . به چنين اعرابي در اصطلاح « اعراب تقديري » مي‌گويند . مثل اعراب كلمه « اَلْقاضي »

حكَم  الْقاضي العادلُ بالْعدلِ          أحْتَرِمُ  الْقاضيَ الْعادلَ              نحن بحاجةٍ إلي  الْقاضي الْعادِلِ.

    فاعل و تقديراً مرفوع            مفعولٌ به و منصوب ظاهراً                   مجرور به حرف جر  تقديراً

   علامت اعراب كلمه‌ي « اَلْقاضي » فقط در عبارت دوم ظاهر شده است  يعني در حالت نصبي ، حركت فتحه ( ـَـ ) را پذيرفته است .

 كلمه‌ي « القاضي » اسم « معرب » است كه در حالات رفعي ( ـُــٌـ ) و جري ( ـِــٍـ ) اعرابش ظاهر نمي شود ، بلكه « تـقديري » است ، اما در حالت نصبي اعرابش ، اصلي ظاهري مي‌باشد و با  فتحه ( ــَـ ) منصوب شده است .

كلماتي كه اعرابشان تقديري است ، عبارتند از :

1- اسم منقوص              2- اسم مقصور           3- اسم مضاف به «ياء» متكلم

    1- تعريف اسم منقوص : به اسم‌هايي مانند « قاضي ، رامي ، حافي ، هادي ، داعي ، عالي ، راضي و ... » كه به حرف ياء ما قبل مكسور ( ـِـي ) ( به شرطي كه ياء مشدّد نباشد ) ختم مي‌شوند اسم « منقوص » مي‌گويند .

    اعراب اسم منقوص : اسم منقوص اگر داراي ( الـ ) باشد در حالت‌هاي « رفع »  و « جر » اعرابش تقديري و در حالت « نصب » اعرابش اصلي ظاهري است . مانند :

جاءَ اَلـْقاضِي .       رأيتُ اَلْـــقـــاضِـــيَ .                     نَظَرتُ إلي  اَلْـقاضِـي .

فاعل و تقديراً مرفوع      مفعول به و منصوب با اعراب اصلي ظاهري «فتحه »         مجرور به حرف جر تقديراً                                           

    حالا اگراسم منقوص خالي از « الـ » باشد ، غالباً « ياء» آخر آن به تنوين كسره تبديل مي‌گردد : (غير از حالت نصب ) . مانند :

جاءَ   قـاضٍ .                   رأيتُ   قـــاضِــياً                      نَظَرتُ إلي   قـاضٍ .

فاعل و تقديراً مرفوع           مفعول به و منصوب با اعراب اصلي ظاهري «فتحه         مجرور به حرف جر تقديراً

2- تعريف اسم مقصور:  به اسم‌هايي مانند « هُدَي ، دنيا ، فَتَي ، كُبْرُي و ... » كه به حرف « الف »‌ ختم مي‌شوند ، اسم « مقصور» مي‌گويند .

   اعراب اسم مقصور: اسم مقصور در هر سه حالت ( رفع ، نصب ، جر ) اعرابش « تقديري » است و در هيچ حالتي اعرابش ظاهر نمي‌شود . مانند :

جاءَ  اَلْـفَـتَـي .                        رأيتُ   اَلْـفَـتَـي .                نَظَرْتُ إلي   اَلْـفَـتَـي.

    فاعل و تقديراً مرفوع                                مفعولٌ به و تقديراً منصوب                         مجرور به حرف جرّ تقديراً

    حالا اگراسم مقصور خالي از « الـ » باشد ، غالباً  الف آن به تنوين فتحه يعني (نصب ــًـ ) تبديل مي‌گردد : مانند : هُدَي ، فَتَي .

  نكته ي مهم 1 : تنوين اسم‌هاي منقوص (غير از حالت نصب ) و اسم‌هاي مقصور ، علامت‌ اعراب به شمار نمي‌آيد .

3- تعريف اسم مضاف به ياء متكلم : هر اسمي كه به ضمير « ياء » متكلم وحده اضافه شود . اعرابش تقديري است :‌ مانند :‌ قَلَمي ، اَبـي ، اَخي ، والِدَتـي و ...

جــــاءَ   اَخــــــي .                                رأيتُ اَخــــــــــي .           

   فاعل و تقديراً    مضاف اليه و مبني                      مفعول به تقديراً       مضاف اليه و مبني

             مرفوع             محلاً مجرور                                 منصوب          محلاً مجرور

                                    نَـظـَرْتُ إلـي اَخـــــــــي .

                                       مجرور به حرف         مضاف اليه و مبني 

                                          جار تقديراً                محلاً مجرور      

  نكته ي مهم 2 : اعراب ضمير متكلم وحده « ياء » در هر سه جمله « مضاف اليه » و محلاً مجرور است ، زيرا ضماير مبني‌اند و اسم‌هاي مبني اعرابشان « محلّي » است .

اعراب تقديري اسم مقصور و اسم منقوص عبارتند از :

اعراب تـقديري	رفع	نصب	جر
« فتي »  مقصور	تـقديري	تـقديري	تـقديري
« قاضي»  منقوص	تـقديري	اصلي ظاهري ـَـًـ	تـقديري

نكته ي مهم 3 : تنوين ، اسم‌هاي منقوص (غير از حالت نصب ) و مقصور علامت اعراب به شمار نمي‌آيند .

علامت هاي فرعي اعراب

 

1- اعراب اسم مثني  : اسم مثني بر دو نفر يا دو چيز دلالت مي کند و علامت هاي آن عبارتند از : ( انِ  ،  ينِ ) مانند : طالبانِ ، طالبَينِ  =  دو دانش آموز    مُعَلِّمانِ ، مُعَلِّمَينِ = دو معلم .

اکنون به کاربرد دو علامت ( انِ ، ينِ ) در اسم هاي مثني توجه کنيد :

اعراب	تعداد	مرفوع	منصوب	مجرور
اصلي	مفرد	جاءَ الطّاِلبُ دانش آموز آمد	رَاَيتُ الطّالِبَ دانش آموز را ديدم	نَظََرْتُ اِلَي الطّالِبِ به دانش آموز نگاه كردم
فرعي	مثني	جاءَ الطّالِبانِ دودانش آموز آمدند	رَاَيتُ الطّالِبَينِ دودانش آموز را ديدم	نَظَرْتُ اِلَي الطّالِبَينِ به دو دانش آموز نگاه كردم

الطّاِلبُ و الطّالِبانِ :   هر دو ( فاعل و مرفوع ) هستند اما علامت رفع آن ها متفاوت است . الطّاِلبُ :  مرفوع با ضمه است و الطّالِبانِ : مرفوع با ( الف ) مي باشد .         

الطّالِبَ و الطّالِبَينِ :  هر دو ( مفعول به ومنصوب ) هستند  اما علامت نصب آن ها مختلف است.  الطّاِلبَ : منصوب با فتحه است و الطّالِبَينِ : منصوب با ( ياء ) مي باشد .                       

الطّالِبِ و الطّالِبَينِ : هر دو ( مجرور به حرف جر) مي باشند. اما علامت جرآن ها متفاوت است.

الطّاِلبِ : مجرور با کسره است و الطّالِبَينِ : مجرور با ( ياء ) مي باشد .                      

بنابراين : هرگاه اسمي مثني شود :

1- حرف (الف) در آن علامت ( مرفوع ) بودن کلمه است ( به جاي ضمه ) .

2- حرف ( ياء ) در آن علامت منصوب يا مجرور بودن کلمه است ( به جاي فتجه و کسره ).

2- اعراب جمع مذکر سالم : جمع مذکر سالم بر چند نفر يا چند چيز دلالت مي کند و نشانه هاي جمع مذکر سالم عبارتند از: ( ونَ ، ينَ ) مانند :  مُعَلِّمونَ ، مَعَلِّمينَ  =  معلم هاي مرد  ، مُومِنونَ ، مُومِنينَ = مومنان مرد

اکنون به کاربرد دو علامت (ونَ ، ينَ) در اسم هاي جمع مذکر سالم توجه کنيد :

اعراب	تعداد	مرفوع	منصوب	مجرور
اصلي	مفرد	جاءَ الْمُعَلِّمُ معلم آمد	رَاَيتُ الْمُعَلِّمَ معلم را ديدم	نَظََرْتُ اِلَي الْمُعَلِّمِ به معلم نگاه كردم
فرعي	جمع	جاءَ الْمُعَلِّمونَ معلمان مرد آمدند	رَاَيتُ الْمَعَلِّمينَ معلمان مرد را ديدم	نَظَرْتُ اِلَي الْمَعَلِّمينَ به معلمان مرد نگاه كردم

الْمُعَلِّمُ و الْمُعَلِّمونَ هر دو ( فاعل و مرفوع ) هستند اما علامت رفع آن ها متفاوت است . الْمُعَلِّمُ: مرفوع با ضمه است و الْمُعَلِّمونَ: مرفوع با ( واو ) مي باشد .         

الْمُعَلِّمَ و الْمَعَلِّمينَ  هر دو ( مفعول به ومنصوب ) هستند  اما علامت نصب آن ها مختلف است.  الْمُعَلِّمَ : منصوب با فتحه است و الْمَعَلِّمينَ  : منصوب با ( ياء ) مي باشد .                      

الْمُعَلِّمِ و الْمَعَلِّمينَ : هر دو ( مجرور به حرف جر) مي باشند. اما علامت جرآن ها متفاوت است.

الْمُعَلِّمِ : مجرور با کسره است و الْمَعَلِّمينَ  : مجرور با ( ياء ) مي باشد .                       

بنابراين : هرگاه اسمي ( جمع مذکر سالم ) باشند :

1-  ( واو ) علامت ( مرفوع ) بودن است ( به جاي ضمه ).

2-  ( ياء ) علامت ( منصوب ) بودن يا (مجرور) بودن کلمه است به جاي (فتحه يا کسره)

تذکر مهم : حرف ( نون ) در اسم هاي مثني و جمع مذکر سالم تاثيري در معني ندارد.

3- اعراب اسماء خمسه  ( اب ، اخ ، ذو ) : کلمات :  اَبْ : « پدر »  اَخ : « برادر» ذُو : « صاحب » از اسما خمسه هستند . اين اسمها هم مانند اسم هاي جمع مذکر سالم و مثني اعرابشان با حرکت نيست بلکه با حروف است .

اکنون به کاربرد کلمه ي « اَبْ » که از اسما خمسه است در عبارات زير دقت کنيد :

اعراب	تعداد	مرفوع	منصوب	مجرور
اصلي	مفرد	جاءَ الْاَبُ پدرآمد	رَاَيتُ الْاَبَ پدررا ديدم	نَظََرْتُ اِلَي الْاَبِ به پدر نگاه كردم
فرعي	جمع	جاءَ اَبوکَ پدرت  آمد	رَاَيتُ اَباکَ پدرت را ديدم	نَظَرْتُ اِلَي اَبيکَ به پدرت  نگاه كردم

الْاَبُ و اَبوکَ هر دو ( فاعل و مرفوع ) هستند اما علامت رفع آن ها متفاوت است . الْاَبُ : مرفوع با ضمه است و اَبوکَ : مرفوع با ( واو ) مي باشد .         

الْاَبَ و اَباکَ هر دو ( مفعول به ومنصوب ) هستند  اما علامت نصب آن ها مختلف است.  الْاَبَ : منصوب با فتحه است و اَباکَ : منصوب با ( الف ) مي باشد .                      

الْاَبِ و اَبيکَ : هر دو ( مجرور به حرف جر) مي باشند. اما علامت جرآن ها متفاوت است.

الْاَبِ : مجرور با کسره است و اَبيکَ : مجرور با ( ياء ) مي باشد .                      

بنابراين : هرگاه اسماء خمسه « مضاف » واقع شوند و« مضافٌ اليه » آن ها ضمير ( ي ) نباشد :

1-  ( واو ) علامت ( رفع ) است به جاي حرکت ( ضمه ) مي آيد .

2- ( الف ) علامت ( نصب ) است به جاي حرکت ( فتحه ) مي آيد .

3- ( ياء ) علامت ( جر ) است به جاي حرکت ( کسره ) مي آيد .

نکته ي مهم1 : در اسم هايي مانند مثني ، جمع مذکر سالم و اسماء خمسه که علامت هاي اعرابشان با حروف نشان داده مي شود نوع اعراب آن ، فرعي مي باشد.

نکته ي مهم2 : در اسم هايي که علامت هاي ( ـُــٌــَــًـِــٍـْـ ) دارند ، نوع اعراب آن ها ، « اصلي » مي باشد .

نکته ي مهم 3 : در مثني و جمع مذكر سالم و اسماء خمسه ، علامت هاي اعراب ، با حروف مي باشد كه به ان ها اعراب « فرعي » مي گويند .

در پايان : ( الف ) علامت رفع در مثني و نصب در اسماء خمسه مي باشد .

( واو ) علامت رفع در جمع مذكر سالم و اسماء خمسه مي باشد .

و ( ياء ) علامت نصب در مثني  و جمع مذكر سالم و علامت جر در مثني  و جمع مذكر سالم و اسماء خمسه مي باشد .

صفت ومضاف الیه

نكته‌ي مهم1 : اسم مثني و جمع مذكر سالم هرگاه مضاف واقع شوند ، نون آن ها حذف مي‌شود . مانند  :

راحِمينَ الضُّعفاءِ   =   راحِمي  الضُّعفاءِ        ،    مُعلِّمانِ الْمَدرسةِ    =   مُعَلِّما  اَلْمَدرسَةِ.

                            مضاف                                                            مضاف

‌ نكته‌ي مهم2 : مضاف بودن در جمله ، نقش نحوي و تركيبي نيست ، به عبارت ديگر خود كلمه‌ي مضاف ، در جمله نقش‌هاي مختلفي از قبيل ، فاعل ، مفعول ، مبتدا ،  و ... رامي‌پذيرد . مانند :

       يرْحَمُ  اللهُ   راحِـمي  الـــضُّعفاءِ .                 جـــــاءَ  مُـــعَــلِّمُ  الْــمَـدرسةِ .

             فعل وفاعل    (  مضاف )  مضاف‌اليه و مجرور             فعل       ( مضاف)     مضاف‌ٌ اليه و مجرور

                           مفعولٌ به و منصوب با «ياء»                                     فاعل و مرفوع      

الِصِّـفةُ ( موصوف و صفت ) : به دو جزء تركيبي مانند « الوردةُ الحمراءُ » ، « رَجَلٌ بَدَوي » كه جزء دوم به تنهايي وجود خارجي ندارد ، « موصوف و صفت » ( منعوت و نعت ) گفته مي‌شود .

     در زبان عربي نيز مانند زبان فارسي به خاطر نياز كلمات به توضيح و توصيف ، موصوف و صفت داريم . درتركيبات وصفي ، هميشه اسم دوم ( صفت يا نعت ) مشخصات اسم ماقبل خود را ( موصوف يا منعوت ) بيان كرده و خصوصيات آن را مي‌پذيرد . مثل :

در فارسي :  گل سرخ   ،   باغچه‌ي زيبا   ،  حماسه‌ي با شكوه

  ألوردةُ   الْحمراءُ                              شَجَرَةٌ  مباركةٌ                   ألباقياتُ  الصَّالحاتُ

    موصوف     صفت                                          موصوف    صفت                                موصوف       صفت

نكته‌ي مهم1 : صفت ( نعت ) در زبان عربي در چهار مورد از موصوف (منعوت) تبعيت و پيروي مي‌كند:

1-  عدد :         مفرد : رَجُلٌ عالمٌ  ،  إمراةٌ عالمةٌ  مثني :  رَجُلانِ عالمانِ  ،  إمراتانِ عالمتانِ

                    جمع : رِجالٌ عالمونُ  ،  إمْرَآتٌ عالماتٌ

2- جنس : مذكر :‌ ألْمُعلِّمُ الْفاضِلُ ، الطّالبُ الْمُجِدُّ .

              مونث :‌ اَلّْمُعلِّمةُ الْفاضِلةُ ، الطّالبةُ الْمُجِدَّةُ .                    

3 - شناسايي : معرفه : الشَّجرةُ الْكبيرةُ  ، ألْباقياتُ الصّالِحاتُ . نكره : شَّجرةٌ كبيرةٌ ، باقياتٌ صالِحاتٌ .                   

4- اعراب :   مرفوع : كتابٌ مفيدٌ ، ملكٌ عظيمٌ . منصوب : ‌كتاباً مفيداً ، ملكاً عظيماً .

                   مجرور : كتابٍ مفيدٍ ، ملكٍ عظيمٍ .

نكته‌ي مهم 2 : صفت براي جمع غير انسان ( غير عاقل ) مي‌تواند به صورت « مفرد مؤنث » بيايد ،

مانند :                     أَعمالٌ          حَسَنَةٌ                         أَلْأيامُ        الْجميلةُ

                              موصوف    (صفت) مفرد مونث                             موصوف    (صفت) مفرد مؤنث

                                                  جمع غير انسان                                                 جمع غير انسان

نكته‌ي مهم 3 : جمله نيز مي‌تواند براي يك اسم نكره « صفت » واقع شود ( أَلْجُملاتُ بَعْدَ النّكراتِ صفاتٌ ) ، مانند :

          قَرَأْتُ آيةً  أَثَرَتْ في قَلْبي.                     ألْمُؤمِنُ    إنسانٌ   يحِبُّ   الْخَيرِ.

                  اسم نكره    جمله وصفيه ، محلاً منصوب                      اسم نكره    جمله‌ي وصفيه ، محلاً مرفوع

توجه : اعراب جملات وصفيه بنابر مبني بودن « محلي » است و از اسم نكره‌ي ماقبل خود تبعيت مي‌كنند .

نكته‌ي مهم 3 : يك اسم در آنِ واحد مي‌تواند هم صفت داشته باشد هم مضاف‌ٌ اليه .

در فارسي صفت قبل از مضاف‌اليه مي‌آيد ، مانند  :

                كتاب         جالب          داستان .                      عطش    شديد       او

               صفت               مضاف‌اليه                               صفت        مضاف‌اليه

در عربي مضاف‌اليه قبل از صفت مي‌آيد ، مانند  : اَلسّلام علي عبـــادِ اللـهِ  الصّالِحينَ . ( سلام بر بندگان صالح خدا )                                                               مضاف‌اليه   نعت ( صفت )                                              

أشــعَـةُ    الْقـمرِ   الْـفـضـّيةُ .          ( اشعه‌ي نقره‌اي ماه )

موصوف     مضاف‌اليه      صفت

عَــطْــشُــــهُ    الــشَّــديـــــدُ .     ( عطش شديد او )

   موصوف    مضاف‌ٌ اليه       صفت

نكته‌ي مهم 4 : در زبان عربي بر خلاف فارسي ، مضافٌ‌اليه بر صفت مقدم است .

نكته‌ي مهم 5 : در زبان عربي برخي از اسم‌ها وجود دارند كه بدون داشتن علامت تانيث  ،     « مؤنث » به شمار مي‌آيند . مانند : ‌شمسٌ ( خورشيد ) ، أرضٌ ( زمين ) ، نارٌ ( آتش ) ، ريحٌ ( باد ) ،  دارٌ ( خانه ) ، بئرٌ ( چاه ) و نام اغلب اعضاي زوج بدن ( رِجْلٌ :‌ ( پا  ) ، يد : ( دست ) ، عَين : چشم  و ... ) كه به آنها « مونث معنوي » مي‌گويند .

نكته‌ي مهم 6 : گاهی اوقات برای کلمه ای نکره ، جمله ای می آید و آن را توصیف می کند که آن جمله را صفت از نوع جمله ی وصفیه می گوییم . مانند :

رایتُ    ظَبیاً      یَمشی بِهدوءٍ .

                                                                         موصوف      صفت از نوع جمله ی وصفیه

معرفه ونکره

اسم از نظر شناخت :   نكره و معرفه

تعريف اسم نکره :    به اسم هايي که بر شخصي يا شي نامشخصي دلالت كند اسم نکره ( ناشناخته )مي گوييم . ودر فارسي علامت آن  ( يك  و  ـي ) مي باشد .  مثل : رَجُلٌ ( مردي ) ذئبٌ ( گرگي ) ، صوتاً ( صدايي را ) ،  اسدٌ ( شيري )  سَيارَةٍ  ( ماشيني )و ...

توجه : نشانه هاي اسم نکره در فارسي عبارتند از :  ( ـي -  يک -  يکي ) مثل : کتابي ، يک کتاب ، يکي مرد جنگي به از صد هزار و ...

تعريف اسم معرفه :   به اسم هايي که بر شخصي يا شي مشخصي دلالت دارند  ، اسم معرفه مي گوييم . مثل : اَلرَّجُلُ ( مرد ) ، اَلذِّئبَ ( گرگ را ) ، الصَّوْتِ  ( صدا ) و ...

تذکر مهم 1 : غالبا اسم هايي که داراي تنوين ( رفع ، نصب ، جر ) باشند در عربي اسم نکره اند . مثل : طالبةٌ ( شاگردي ) ، کتاباً ( کتابي را )  ، نورٍ ( نوري )  و ......

تذکر مهم 2 : تنوين اسم هاي علم ( خاص ) را به اسم نکره تبديل نمي کند مثلا اسم هاي : سعيدٌ ، علياً ، مجيدٍ ، و ... اسم نکره نيستند چون هر سه ان ها اسم خاص (علم) مي باشند .

نکته1 : اسم هاي نکره را با دو طريق مي توان به اسم معرفه تبديل کرد :

الف)   الـ +  اسم نکره  =  الـ +  طالبٌ = اَلطّالبُ    ،   الـ  +  کتاباً  =   الکتابَ

ب )    اسم نکره + اسم معرفه = کتابٌ + الطالبِ = کتابُ الطالبِ  ،  قلمٌ + کَ = قَلَـمُـکَ

 

      معارف شش بُود مٌضمر اشاره             علم ذواللام و موصول اضافه

نکته2 : هر اسمي که در يکي از شش گروه زير قرار داشته باشد ( معرفه ) و در غير اين صورت نکره است :

1-  مًضمر همان  ضميرها هستند .  تمامي ضماير ( منفصل و متصل ) جز معارف ( اسم هاي معرفه ) مي باشند . مانند :

 ضميرمنفصل :  هُوَ ، هُما ، هُم ، هِیَ ، هُما ، هُنَّ ، انتَ ، انْتُما ، انتُم ، انتِ ، انتُما ، انتُنَّ ،  اَنا ،

                        نَحْنُ

ضميرمتصل :  ـهُُ ، ـهُما، ـهُم ، ـها ، ـهُما ، ـهُنَّ ، ـكَ ، ـكُما ، ـكُم ، ـكِ ، ـكُما ، ـكُنَّ ، ـي ، ـنا

2-  اسم اشاره  :  اسم هاي اشاره ي ( نزديك و دور ) همگي معرفه اند.  مثل : هذا ، هذِهِ ، هذانِ ، هاتانِ ، هولاءِ ،  ذلک ، تِلْکَ  ، اولئِکَ  و ...

نکته : براي اشاره به جمع غير عاقل ( غير انسان ) از اسم اشاره مفرد مونث يعني ( هذِهِ  ، تِلكَ ) استفاده مي كنيم . مانند :  هذِهِ كُتُبٌ   ،   تِلكَ ابوابٌ   ،   تلکَ اشجارٌ  ،   هذِهِ اَقلامٌ                                   تِلْکَ اَلْواحُ

3 - علم ( اسم خاص ) : تمامي اسم هاي خاص در عربي معرفه هستند .  هرگاه فردي را از ميان افراد يک جنس انتخاب کنيم و نام مشخصي را بر او بگذاريم در زبان فارسي آن را اسم خاص و در زبان عربي ( اسم علم ) مي گوييم . مانند :  طهرانَ ، حميدٌ  ، کارونَ ، شيرازَ ،  فاطمةُ ، مريمُ  ، قرآنُ ، مکةَ ، النَّجَفُ ، ايرانَ  و ... 

تذکر مهم1 : اسم هاي علم علاوه بر داشتن تنوين  باز هم معرفه مي باشند .

تذکر مهم2 : اسم اشخاص ، مونث هيچ گاه تنوين نمي گيرند .

4-  ذواللام ( صاحب الـ )  معرفه به الـ : اسمي که داراي ( الـ  ) باشد . مانند :  اَلْبابُ ، اَلْبَيتَ ، اَلذِّئبِ و . . .

5- اسم موصول : اسم هاي موصول در عربي جز معارف ( اسم هاي معرفه ) مي باشند .

الف -  موصول عام ( مشترك )  : مَنْ ،  ما 

ب -  موصول خاص :  الّذی ، التّي ، الّذين ، اللاتي  و .....

1-   معرفه به اضافه : هرگاه  اسم نكره اي به اسم معرفه اضافه شود ( نسبت داده شود ) آن اسم نكره ، معرفه مي گردد و به آن  ، معرفه به اضافه مي گويند كه از دو قسمت  ( مضافٌ  و مضافٌ اليه ) تشكيل مي شود و به آن يك تركيب اضافي مي گويند .

 مانند :

            کِتـابٌ   +    اَلْـمُـعَـلِّم   =            کِتـابُ   اَلْـمُعَلِّمِ          ،           کِــتـــا بــُـــــکَ

                                                        معرفه به اضافه    معرفه به الـ            معرفه به اضافه    معرفه به ضمير

خصوصيات   مـضاف      و         مضاف اليه

تذکر مهم1 :  خصوصيات مضاف :  مضاف ، هيچ گاه  ( الـ  و تنوين )  نمي گيرند .

تذکر مهم2 : خصوصيات مضاف اليه  :  مضاف اليه ، اسمي است معرفه ، و هميشه مجرور  ( ــِــٍـ ) است . 

 

اعراب مضارع مرفوع ومنصوب

- مضارع مرفوع :  فعل مضارع در حالت عادي ( زماني كه حروف ناصبه و جازمه در اول آن نباشد ) مرفوع است و نشانه‌هاي رفع فعل مضارع عبارتند از :‌

1- « ضمه » در پايان صيغه‌هاي مفرد: مانند : ‌يذْهَبُ ، تَذْهَبُ ، أَذْهَبُ ، نَذْهَبُ

2- « ثبوت نون اعراب » در بقيه‌ي صيغه‌ها ( به جز صيغه‌هاي جمع مؤنّث كه مبني هستند ): مانند : يذْهبانِ ، تَذْهبانِ ، يذْهَبُونَ ، تَذْهَبُونَ ، تَذْهَبينَ .

   توجه : به نوني كه در پايان برخي از صيغه‌هاي فعل مضارع مي‌آيد « نون اعراب  » مي‌گويند . وبه آن ( نون عوض رفع ) مي گويند .

   نكته‌ي مهم1 : 1-  « ضمه » در پايان فعل مضارع ، علامت اصلي رفع است .

 2 - « ثبوت نون اعراب » در پايان ، فعل مضارع علامت‌ فرعي رفع است .

        يـنْـصُـرُ                    نـَذْهَــبُ                 يــأكُــلــانِ                تَـــكْتُــبُــونَ

        مضارع مرفوع                      مضارع مرفوع                        مضارع مرفوع               مضارع مرفوع ، نشانه‌ي رفع

     نشانه‌ي رفع«ضمه»            نشانه‌ي رفع«ضمه»                  شانه‌ي رفع                     «ثبوت نون اعراب»

                                                                   «ثبوت نون اعراب»

   نتيجه :  فعل مضارع در صيغه‌هايي كه با « ضمه » مرفوع مي‌شود ، داراي اعراب اصلي ظاهري و در صيغه‌هايي كه نون اعراب دارد، داراي اعراب فرعي ظاهري است .

  نكته‌ي مهم2 : حرف نون در پايان دو صيغه‌ي مضارع ( جمع مونث غايب ، جمع مونث مخاطب ) نون اعراب نيست بلكه اين نون ضمير است و فعل مضارع فقط در اين دو صيغه « مبني بر سكون » است :‌ مانند : يذْهَبْنَ : فعل مضارع، جمع مونث غايب ، مبني بر سكون ، « نَ » : ضمير فاعلي . تَذْهَبْنَ : فعل مضارع ، جمع مونث مخاطب ، مبني بر سكون،‌ « نَ » : ضميرفاعلي

   2 - مضارع منصوب :  هرگاه يكي از حروف ناصبه ( نصب دهنده ، اَنْ ، لَنْ ، كَي ، اِذَنْ ، حَتّي ، لِـ  تعليل  ) در اول فعل مضارع بيايند ، فعل مضارع را منصوب مي‌كند ، مانند :

     تَأَمَّلْ قَبْلَ    اَنْ     تَـــبْـــدَاَ     بالْعَمَلِ .             ألْمُسلمونَ يحاوِلُونَ    اَنْ   يحَـقِّـقُوا  أ هدافَهُم .

            حرف ناصبه   مضارع منصوب                                                                  حرف ناصبه   مضارع منصوب

همان‌طور كه مي‌بينيد حرف « اَنْ » موجب تغييرات در اعراب فعل مضارع شده و آن را «منصوب» گردانيده است .

حروف ناصبه كه فعل مضارع را منصوب مي‌كنند ، عبارتند از:

حروف ناصبه	اَنْ	لَنْ	كَي ( لِكَي )	اِذَن	حَتّي	لِـ
معني حروف	كه	هرگز	تااينكه	در این صورت	تا، تا اين كه	براي ، براي اينكه

نكته‌ي مهم3 : در فعل‌ مضارع منصوب ، نشانه‌هاي نصب عبارتند از :‌

1- « فتحه » : در پايان صيغه‌هاي مفرد: مانند : ‌اَنْ يذْهَبَ ، ‌اَنْ تَذْهَبَ ، ‌اَنْ أَذْهَبَ ، ‌اَنْ نَذْهَبَ

2- « حذف نون اعراب » : در پايان بقيه‌ي صيغه‌ها :‌ مانند:‌ ‌اَنْ يذْهَبا ، ‌اَنْ تَذْهَبا ، ‌اَنْ يذْهَبُوا ، ‌اَنْ تَذْهَبُوا ، ‌اَنْ تَذْهَبِي .

نكته‌ي مهم4 :  1- « فتحه » در پايان فعل مضارع ، علامت اصلي نصب است .

2- « حذف نون اعراب » در پايان فعل مضارع ، علامت فرعي نصب است .

         لَـــنْ       يــــأكُـــــلَ                                كَـــــي      تَــــذْهَــــــبَ

       حرف ناصبه     مضارع منصوب                                         حرف ناصبه     مضارع منصوب نشانه‌ي

                        نشانه‌ي نصب « فتحه »                                              نصب « فتحه »

          حَتّي     تَــــنْــــصُـــرا                                   اَنْ        تَـــــأكُــــلُــــوا

          حرف ناصبه    مضارع منصوب نشانه‌ي نصب                           حرف ناصبه   مضارع منصوب نشانه‌ي نصب

                                « حذف نون اعراب »                                                              «حذف نون اعراب»

نتيجه : فعل مضارع منصوب در صيغه‌هايي كه با « فتحه» منصوب مي‌شود ، داراي اعراب « اصلي ظاهري» و در صيغه‌هايي كه « حذف نون اعراب » علامت نصب است ، داراي اعراب « فرعي ظاهري » مي‌باشد .

   توجه : صيغه‌ي جمع مونث  ،مبني است و « حرف نون » هرگز از آخر آن حذف نمي‌شود ،زيرا اين نون ، نون اعراب نيست ، بلكه نون ضمير فاعلي (ضمير بارز ) است .

 

فنون الترجمة

:

     برای ترجمه ی فعل داشتن در زبان عربی فعل خاص وجود ندارد . ولی می توان معادل آن را در ترکیب لام جاره و ظروفی مانند عند و لدی پیدا کرد . معادل مضارع مثبت از فعل داشتن : دارم ، داری ، دارد  و ........ به طریق زیر است .

لـِ :« لـِ + اسم یا ضمیر» :

مثال : لِسعیدٍ قَلمٌ : سعید کتابی دارد .

         سعیدٌ له محفظةٌ : سعید کتابی دارد .

عندَ : « عندَ + اسم یا ضمیر »

مثال: عندَ طالبٍ محفظةٌ : دانش آموز کیفی دارد .

         سعیدٌ عندَهُ کتابٌ : سعید کتابی دارد .

   عندنا نماذج مثالیة من العلماء لهدایة الأجیال : ما نمونه های والا از علماء برای هدایت نسلها داریم .

    لنا طاقات کبیرة و نحن غافلونَ عنها : ما نیروهای فراوانی داریم و از آن غافل هستیم .  

معادل های « داشتن » در مضارع و ماضی به شکل مثبت  

1-  دارد « مضارع مثبت » : له + .....  مثال  : لهُ کتابٌ : او کتابی دارد .

2- ندارد « مضارع منفی » :  لیس له + ........ مانند لیست لهُ + ...... مانند لیست له محفظةٌ : او کیفی ندارد .

3-داشت « ماضی مثبت » :  کان له + ..... مانند : کانت له محفظةٌ : او کیفی داشت

4-نداشت « مضارع منفی « ما کانَ له + ..... مانند  ما کانت له محفظةٌ : او کیفی نداشت .   

ترجمه ی باید  در زبان عربی :

1-متداولترین معادل برای « باید » استفاده از«  لام امر + صیغه های غایب و متکلم  مضارع » است .-      

مانند : لِیکتب التلمیذ : دانش آموز باید بنویسد .

        لِیُجاهد المومنونَ أمامَ الأعداء : مومنان باید در برابر دشمنان مبارزه کنند .

۲-معادل های پر کاربرد دیگر برای باید وجود دارد که از ترکیب حرف جر « علی » ساخته می شود .  

الف : « علی + اسم یا ضمیر + فعل مضارع منصوب همراه « أن »  

 مثال  علی التلمیذ أن یجتهد  : دانش آمز باید تلاش کند .

بــ   : یَجِبُ + علی + اسم یا ضمیر +  فعل مضارع منصوب همراه « أن » 

  یَجِبُ علی الطالب أن یَجتَهِد : دانش آموز باید تلاش کند

علینا أن نقطع طرقاً صعبةً للوصول إلی النجاح : ما باید برای رسیدن به موفقیت راه های سختی را طی کنیم .

 جـ : علی + اسم یا ضمیر + مصدر  

مانند : علیکَ الإجتهاد : تو باید کوشش کنی .     

 علینا أن لا نشعر بالیأسِ : ما نباید احساس ناامیدی کنیم .   

  ساختار فعل ها در فارسی وعربی :

1-ماضی ساده یا مطلق در فارسی : بن + شناسه های ( م ـ ی ـ یم ـ ید ـ ند )

 مثال : گفتم ــ گفتی ــ گفت ــ گفتیم ــ گفتید ــگفتند  

 ماضی ساده یا مطلق عربی  : ( فعل ماضی + ضمایر متصل مرفوعی در صورتی که قبل از فعل ماضی « قد » و صیغه های « کان » نباشد .

 ذهب « رفت » ذهبوا « رفتند » و....... 

نکته : ماضی ساده را می توان بصورت نقلی هم ترجمه نمود .

   درسَ الطالبُ للوصولِ إلی الأهداف السامیة :     دانش آموز برای رسیدن به هدف های والا درس خواند . « خوانده است »

ماضی منفی : ما + فعل ماضی ساده

2- ماضی نقلی در فارسی : بن +ـه « صفت مفعولی» + شناسه های ( ام ــ ای ــ است ــ ایم ــ اید ــ اند )

 مثال : گفته ام ــ گفته ای ــ گفته است ــ گفته ایم ــ گفته اید ــ گفته اند )

ماضی نقلی در عربی :  « قَد + فعل ماضی ساده »

قد کتب « نوشته است » و .....

  قد عانی البشر من ظلم المستکبرینَ مدی التاریخ . « بشر در طول تاریخ ، از ظلم ستمگران رنج برده است . »  

3-ماضی بعید در فارسی : « صفت مفعولی + بود _ شناسه های ( م ـ ی ـ یم ـ ید ـ ند )

  مثال : گفته بودم ــ گفته بودی ــ گفته بود ــ گفته بودیم ــ گفته بودید ــ گفته بودند  

ماضی بعید در عربی :

1- (  کان + قد + فعل ماضی )

کانَ قد کتب « نوشته بود » و .........

نکته : ماضی بعید بدون قد نیز استعمال می شود . « کان ذهب »

2-( فعل ماضی +  فعل ماضی )

  خَرجَ المعلمُ و قد عَلَّمنا أشیاءَ کثیرةً . « معلم خارج شد در حالی که مطالب بسیاری به ما آموخته بود . »

۴-ماضی استمراری در فارسی : « می + فعل ماضی ساده »

  می رفتم ــ می رفتی ــ می رفت ــ می رفتیم ــ می رفتید ــ می رفتند »

ماضی استمراری در عربی :

 1- ( کان + فعل مضارع : کانَ یَکتبُ : می نوشت . ) 

کان علماءالعالم یستفیدون من المؤلفات الإسلامیة : « دانشمندان جهان از تألیفات اسلامی استفاده می کردند .

2- فعل ماضی + فعل مضارع  :

 جاءت المعلمةُ و هی تتکلّمُ باللغة العربیةَ . « معلم آمد در حالی که به زبان عربی سخن می گفت . »  

نکات : اگر فعل ماضی یک قانون کلی و ثابت را بیان کند بصورت  مضارع ترجمه می شود .

 کان الله علیماً : خداوند دانا است .  

             فعل مضارع :  

1-فعل مضارع اگر در ابتدایش حرف نفی « لا » یا « ما » آمده باشد (بدون این که تغییری در آن ایجاد شود ) بصورت مضارع منفی » ترجمه می شود .                  

 مثال : لا نذهب معک . باتو نمی رویم .

         ما ینفعک الکذبُ . دروغ تو را سودنمی رساند .

 ۲-   فعل مضارعی که در ابتدایش یکی از حروف استقبال « ســ » و « سوفَ » باشد ، بصورت « مضارع مستقبل » ترجمه می شود .

     مثال : سیَکتبُ ــ سوفَ یکتُبُ : خواهد نوشت . 

۳-اگر فعل مضارع با حروف ناصبه ی« أن ، لـِ ، حتّی » منصوب شده باشد ، بصورت « مضارع التزامی » ترجمه می شود .

 مثال : أدرسُ لِأنجَحَ : درس می خوانم برای اینکه موفق شوم .

          أن یَجلسَ : که بنشیند .

4-فعل مضارع که با حروف « لَن » منصوب شده باشد ( نخواهد + بن ماضی ) ترجمه می شود .

مثال : لَن یَذهبَ :هرگز نخواهد رفت .

5-مضارع مجزوم به « لم » به صورت « ماضی ساده منفی » یا « ماضی نقلی » ترجمه می شود .

مثال : لم یکتب : ننوشت یا ننوشته است .

  * لَم یمنع الإسلامُ المرأة مِن التدخُّل فی الشؤون الإجتماعیة . اسلام زن را از ورود به امور اجتماعی منع نکرد  . ( نکرده است . ) 

6-مضارع مجزوم به « لمّا » بصورت « هنوز + ماضی نقلی منفی » ترجمه می شود .

 لمّا یکتُب : هنوز ننوشته است .

 ۷- فعل مضارع مجزوم با « لای نهی » در صیغه های غایب و متکلم بصورت « نباید + مضارع التزامی » ترجمه می شود و در صیغه های مخاطب ، بصورت « امر منفی » ترجمه می شود .

لا یذهب : نباید برود .

لا تَحزن إنَّ الله َ معنا : اندوهگین مباش همانا خداوند با ما است .

 8- ابتدای جملاتی که در آن ادوات شرط « إن ، مَن ، أینما ، متی ، مهما ، و إذا « غیر جازم » باشد و بعد از آن فعل شرط و جواب شرط مجزوم بیاید ، فعل شرط به صورت « مضارع التزامی » و جواب بصورت « مضارع إخباری » ترجمه می شود .

 مثال : إن تنصروا اللهَ ینصرکم . اگر خداوند را یاری کنید ، او شما را یاری می کند .  

 9- اگر ادوات شرط در ابتدای جمله ای باشند که درآن فعل های ماضی بعنوان فعل شرط و جواب شرط باشند ، فعل های مبنی به علت مبنی بودن تغییری در آن ها ایجاد نمی گردد اما معنی آن ها بصمرت « مضارع التزامی » ترجمه می شود .

مَن جَدَّ وَجَدَ . هر کس تلاش کند ، می یابد . 

10- فعل مضارع هر گاه بعد از فعل امر یا نهی بیاید ، همراه « تا » به صورت « مضارع التزامی » ترجمه می شود .  

هَذِّب نفسک ، تنفَع بالعقل . نفس خود را تربیت کن تا از عقل بهره ببری .

      فعل امر :

1-فعل امر به صورت « بـ + بن مضارع + شناسه ها » ترجمه می شود .

إذهب « برو

  ۲-فعل مضارع در صیغه های غایب و متکلم با « لام امر »  مجزوم می گردد و به صورت « باید + مضارع التزامی » ترجمه می شود .

  نکته : چنین فعلهایی معمولاً در ابتدای جملات به کار می روند .

مثال : لِیکتب : باید بنویسد .

لِیواصل الأمة الإسلامیة جهادها حتی النصر النهائی . امت اسلامی باید تا پیروزی نهائی جهاد خود را ادامه دهد .

تمییز

 تميز :

ادامه نوشته

استثنا:

انواع مستثنئ :

مستثنئ به سه شكل به كار مي رود :الف) مستثنئ متصل  ب)مستثنئ منقطع   ج)مستثنئ مفرّغ

 1- استثنای متصل یا موجبه یا مثبت یا تام ، در این نوع استثناء مستثنی از جنس مستثنی منه است مثلاً هر دو انسان یا هر دو اشیاء و یا هر دو حیوان هستند . در این نوع استثناء مستثنی منه ذکر می شود و مستثنی  همیشه منصوب است مثال :

  فرح      التلامیذُ      الّا         علیاً  .                          لعب         اللاعبون َ          الّا        واحداً

        مستثنی منه    ادات مستثنی    مستثنی و منصوب                          مستثنی منه        ادات مستثنی   مستثنی و منصوب  

 2 - استثنای منقطع ، در این نوع استثناء مستثنی از جنسی غیر از جنس مستثنی منه است ؛ این نوع استثناء هم همیشه منصوب است  مثلاً     عاد   الغائبونَ      الّا                دوّابَهم .   همه غایبان برگشتند غیر از چهار پایانشان .                 مستثنی منه    ادات مستثنی    مستثنی و منصوب 

ملاحظه می کنید که حاضران انسان  و چهار پایان حیوانند پس همجنس نیستند و استثناء  منقطع و منصوب است .

3- استثنای مفرّغ : استثنایی است که در آن مستثنی منه ذکر نمی شود و محذوف است و معنای ماقبل الّا ناتمام است و معنای ان توسط بعد از الّا کامل می شود بنا براین اعراب یا حرکتش متناسب با نیاز جمله، قبل از وجود الّا مشخص می شود یعنی فرض را بر این می گذاریم که الّا در جمله نیست هر نقشی که لازم بود همان حرکت را روی مستثنی می گذاریم مثال :

  هل    جزاءُ الاحسان ِ    الّا      الإحسان  ؛  نوع استناء مفرغ است چون مستثنی منه ذکر نشده است

                        ادات مستثنی    مستثنی و مرفوع 

لاتَذكُـرُوا    إلاّ      اللهَ .    ( فقط خداوند را عبادت كنيد.)

     ادات مستثنی    مستثنی و منصوب مستثنی مفرغ

اعراب مستثنی چیست ؟

   فرض می کنیم الّا در جمله نیست : جزاء الإحسان الإحسانُ  . احسان دوم خبر احسان اول است و مرفوع می باشد مستثنی را هم مطابق این توضیح مرفوع می کنیم هل جزاءُ الإحسان الّا الإحسانُ

لا فتی الّا علی . إلا را حذف می کنیم  لا فتی علی ؛ لا لای نفی جنس . فتی اسم لای نفی جنس و علی خبر لای نفی جنس و مرفوع پس علی را به عنوان مستثنی مرفوع می کنیم لا فتی الا علی ٌ.

 ما مررت ُ الّا بعلی ٍ . هل نصحتَ الّا زیداً ؛هر دو مفرغ است اولی مجرور به حرف جر و دومی متناسب با نیاز جمله مفعول به و منصوب است.

   معمولاً در حد کتب درسی دبیرستان اگر ابتدای جمله استفهامی یا منفی بود استثناء مفرغ است که با توجه به نیاز جمله حرکت می گیرد .

نکته ۱: الا حرف استثنای غیرعامل است چون گفته می شود مستثنی که از جمله منصوبات است یا به صورت ظاهری و یا در محل نصب می باشد در واقع مفعول به برای فعل استثنی است ، درمثال بالا اینگونه تفسیر می شود که همه دانش اموزان حاضرند و از بین حاضران مریم را استثناء می کنم همانطور که ملاحظه می کنید مریم در این جمله در اصل مفعول به است پس باید منصوب شود ولی در انواع استثناء که ذکر خواهم نمود مسثتنی اعراب مختلفی می گیرد .

 نکته۲: استثنای منفی را می توان مثبت ترجمه نمود :ما مررت ُ الّا بعلی فقط به علی برخورد کردم .

1) اگر مستثني تام مثبت يا منفي باشد ، (يعني مستثني منه ذكر شود) اعراب مستثني منصوب است

ذكر ْتَ جميعَ الذكرياتِ   الاّ           ذكرياتِ الحربِ المفروضةِ .    لا يمْلكُ سلاحاً      الاّ      الايمانَ

                                     مستثني(تام مثبت) به اعراب فرعي منصوب                    مستثني (تام منفي ) ومنصوب

2) اگر مستثني مفرّغ باشد (يعني  مستثني منه در جمله نباشد ) در اين صورت اعراب مستثني تابع جمله قبل ازالاّ مي باشد .يعني اگر به منصوبات (مفعول و خبر افعال ناقصه و ...) نياز داشته باشد اعراب مستثني همچنان منصوب است و اگر جمله قبل از الاّ به مرفوعات (فاعل ونائب فاعل و...) نياز داشته باشد اعراب آن مرفوع است .

نكته ۳: براي تشخيص مستثني مفرّغ  اولاً  جمله قبل الاّ با يكي از ادات نفي مانند (ما ،لا ،لمْ ،لمّا،لا نهي ؛لیس، لنْ) منفي است يا جمله  استفهامي(سؤالي)است ثانياً يكي از اركان اصلي جمله قبل از الاّ (مثل فاعل و نائب فاعل وخبر ومفعول به و خبر افعال ناقصه و حروف مشبهه ولا نفي جنس) محذوف مي باشد . ماذهب الاّ سعيدٌ . لا يُقالُ  الاّ الحقُ .  ليس الصادقُ الاّ مفلحاً.                                                        مستثني مفرّغ در نقش فاعل مستثني مفرّغ درنقش نائب فاعل مستثني مفرّغ  در نقش خبر ليْسَ

تمرين : عيّن نوع المستثني واعرابه  هل جزاءُالاحسان ِ الاّ الاحسانُ.     مارايْتُ الاّ تلميذاً

نكته۴: هرگاه اعراب مستثني  مرفوع باشد، مستثني  مفرّغ مي باشد .

ترجمه جمله استثنائيه: اگر مستثني تام (مستثني منه ذکر شود)باشد ابتدا ادات سپس  مستثني وبعد از آن جمله قبل الاّ ترجمه مي شود . سجدوا الاّ ابليسَ . بجزء شيطان سجده كردند.

واگر مستثني مفرّغ باشد ، جمله معمولاً مثبت ومؤكد  ترجمه مي شوديعني درابتداي جمله مثبت الفاظ تأكيد مانند ( فقط،بي شك ، تنها،....) مي آيد.  لا تقلْ الاّ الحقّ   ( فقط حق را بگو)

نکته۵ : ترجمه جمله استثنائيه: اگر مستثني تام (مستثني منه ذکر شود)باشد ابتدا ادات سپس  مستثني وبعد از آن جمله قبل الاّ ترجمه مي شود . سجدوا الاّ ابليسَ . بجزء شيطان سجده كردند.

در استثناي مفرّغ گاهي مي توانيم جمله را به صورت مثبت و مؤكّد ترجمه كنيم:

 ما جاء إلّا هذا الطّالبُ = فقط اين دانش آموز آمد.

نكته ۶: در ترجمه ي عباراتي كه داراي كلمه ي« إنّما» است از تعابيري چون « فقط ، بي شك، تنها و ....» استفاده مي كنيم:

إنّما الْعزّةُ لِلّهِ و رسولِه و للمؤمنين.

عزّت، فقط از آنِ خدا و پيامبرش و مؤمنان است.

منادا: درس 7

1-منادای علم ( مفرد ) : مبنی بر ضم

1-منادای علم ( مفرد ) : هنگامی است که بعد از حرف ندا یک اسم علم یا خاص ، مورد خطاب قرار گیرد ومنادی واقع شود واز نظر اعراب مبنی بر ضم ومحلاً منصوب است . مانند:

  یا      محمدُ !  اِذهَب الی المدرسةِ   ،  یا علیُ ! لا تلعَب بالکبریتِ ،   یا فاطمةُ! اِشفعی  ،   یا قدسُ!  

حرف ندا    منادای علم مبنی بر ضم ومحلاً منصوب

     یا مریمُ! هل ترجعینَ الانَ ، یا عقیلُ!  ،   یا سلمانُ!                یا اللهُ!  اغفر لنا ذنوبَنا .

2-منادای مضاف : اسم معرب و منصوبی است که بعد از حرف ندا می آید و  مناداي واقع می شود و بعد از منادی ، مضاف ومضاف اليه  می آید . مانند:

يا          عَبْدَ       اللهِ     (عبد =  مناداي مضاف )   (مضاف اليه و مجرور )

حرف ندا    منادای مضاف و منصوب

یا طلبَ العلمِ     *  یا روحَ اللهِ   *    یا صاحبَ الزمانِ   *     یا ربَّ العالمینَ  *    یا ربَّنا    

یا ذا الجلالِ    *  یا ابا الفضلِ     *   یا ابا عبدِاللهِ   *  یا اُمّی انتِ حیاتی  *  یا ولدی *  یا مؤمناتِ الوطنِ.

3- منادای نکرة مقصوده :  در منادی نکره مقصوده بعد از حرف ندا اسم علم یا اسم خاص نمی آید ولی شخص یا چیز مشخصی را مورد خطاب قرار می دهد واز نظر اعراب مبنی بر ضم ومحلاً منصوب است  وچون آن اسم نکره، مورد نظر و قصد ما است « مقصوده» می باشد بنابراین به این نوع منادی «منادای نکره مقصوده» می گویند . مانند:  

یا   طالبَةُ !  اُکتبی درسَکِ جیِّداً . یا اَرضُ ! اِبلعی ماءَکِ .  یا رجلُ ! خُذ یدی . یا مومِنونَ ! ( مبنی برواو )  

حرف ندا    منادای نکره مقصوده مبنی بر ضم ومحلاً منصوب

4-منادای شبه  مضاف : نوع دیگری از منادای ، نکره بیان شده که اعرابش منصوب است و دارای تنوین نصب است.  مانند :
    یا    بصیراً      بالعبادِ  * یا وجیهاً عندَ اللهِ    *  یا صادقاً لا یخلف * یا ساعیاً فی الخیرِ .

حرف ندا    منادای شبه  مضاف و منصوب

ممکن است که در تشخیص این منادای نکره با منادای نکره مقصوده که اعرابش مبنی بر ضم است دچار اشتباه شویم اما این منادای نکره اعرابش منصوب است و تنوین می‌گیرد معرب است و شرطی دارد : اینکه بعد از آن، معمولاً جار و مجرور قرار می‌گیرد و یا فعلی می آید که دربارة آن اسم نکره توضیح می دهد به این صورت که در هنگام ترجمه بین آن فعل و اسم نکره در ترجمه از حرف «که» استفاده می شود . به نوعی جملة وصفیه است .
یا غنیاً لایفتقر: ای بی نیازی که فقیر نمی شود.نیارمند نمی شود

نکته مهم 1: همانطور که دراعراب تقدیری عنوان شد هرگاه اسمی به ضمیر ( ی ) متکلم ختم شود اعراب تقدیری پیدا می کند  اما باید دقت کنید که اسم مثنی و اسم جمع مذکر سالم اگر به  به ضمیر ( ی ) متکلم ختم شود اعراب فرعی خود را دارد . مانند :

 یا                  والدیَّ            = که در اصل  والدینِ + ی = والدی + ی                یا  والدیَّ  

حرف ندا    منادای مضاف و منصوب با یاء ظاهری فرعی

نکته مهم 2: گاهی حرف ندا از اول منادی حذف می گردد اگر جمله، بامخاطب یا متکلم آغاز شده باشد اسم اول جمله اصولاً منادی است و حرف ندا از اول آن حذف می شود .مانند :

 الهی !  هَب لی حکماً و الحِقنی بالصالحینَ .     قدسُ ! یا مدینةَ الاحزانِ .

 منادای مضاف و تقدیراً منصوب                                منادای علم مبنی بر ضم ومحلاً منصوب

        ربِّی! هَب لی نِعَماً کثیرةً .                     رَبَّنا       آتِنا  فی الدنیا حَسنةً .

منادای مضاف و تقدیراً منصوب                                   منادای مضاف و منصوب                             

نکته مهم 3: اگر منادی مضاف به ضمیر «ی» باشد اعرابش تقدیری است منصوب تقدیراً
یا رَبِّی!   یا قَومی!  یا ولدی !  یا أبی !  یا أخی! 

 
      اما گاهی مضاف الیه یعنی ضمیر « ی» حذف می شود و به جای آن به مضاف کسره می‌دهد که این کسره علامت اعراب نیست و فقط به جای مضاف الیه محذوف قرار گرفته و همچنان منادی تقدیراً منصوب است.
یا رَبِّی= یا رَبِّ !   ای پروردگار من         یا قومی= یا قومِ!   ای قوم من
بنابراین هیچ منادایی مجرور نمی شود و اگر منادی کسره داشت حتماً منادای مضاف به «ی» است و تقدیراً منصوب می باشد.

نکته مهم 4: حرف نداي« يا » فقط با اسم هايي بكار مي رود كه « ال» نداشته باشد بجز كلمه « الله» كه گاهي « يا» از اول آن حذف مي شود و به       جاي آن « ميم» مشدّد در آخر الله قرار میگیرد و حرف ندا از اول الله حذف مي شود.

يا اللهُ ـــــ اللّهُ + مَّ =  اللّهُمَّ      (اللهَ = مناداي علم مبني بر ضّم محلاًمنصوب)

نکته مهم 5 : هرگاه اسم « ال» داري مورد منادا واقع شود بعد از « يا» براي مذكر أيُهّا و براي مؤنث أيُتَهّا كه در آن صورت أيَّ و أيّةُ  مناداي نكره مقصوده مبني بر ضّم ، محلاً منصوب مي باشد و ها حرف تنبيه و اسم «ا ل» دار بعد از آن اگر جامد باشد عطف بيان و اگر مشتق باشد صفت گفته مي شود.

يا ايُهّا الناسُ ! (يا = حرف ندا)  (ايُهّا = مناداي نكره مقصوده مبني بر ضّم محلاً منصوب)  (الناسُ = عطف بيان )

یا ایُّها المعلمُ !  (يا = حرف ندا)  (ايُهّا = مناداي نكره مقصوده مبني بر ضّم محلاً منصوب)  (المعلمُ = صفت و مرفوع و مشتق )

يا ايَّتُها النساءُ !   (ايَّةُ = مناداي نكره مقصوده مبني ضّم محلاً منصوب ) ( ها = حرف تنبيه) (النساءُ = عطف بيان )

يا ايَّتُها المسلماتُ !  (ايَّةُ = مناداي نكره مقصوده مبني ضّم محلاً منصوب ) ( ها = حرف تنبيه) ( المسلماتُ = صفت و مرفوع و مشتق)

قواعد درس سوم عربي سوم تجربي ورياضي

)

تعريف مفعول مطلق نوعي :  مفعول مطلق نوعي ( بياني ) مصدر منصوبي است كه از نوع جنس فعلقبل خود  و با افزوده شدن به مضاف اليه و يا صفت ، نوع و كيفيت انجام فعل خود را بيان مي كند.

اکرمتُ صدیقی اکراماً کثیراً

                                                                      مفعول مطلق نوعي

انّا فتحنا لک فتحاً مبیناً

                                                                    مفعول مطلق نوعي

 

اُنظر الی الطبیعةِ نظرَ الباحثینَ فیها                            اَحسِن الی الفُقراءِ احسانَ الصادقینَ

                   مفعول مطلق نوعي                                                                               مفعول مطلق نوعي

نكته مهم 1 : در ترجمه ی  مفعول مطلق نوعی از قیدهایی مثل : به خوبی  , همچون , مانند , استفاده می کنیم .

نكته مهم 2 : گاهي مفعول مطلق یامصدرهاي منصوب به تنهايي و بدون ذكر فعل خود در جمله به كار مي روند؛ که به آن مفعول مطلق برای فعل محذوف گفته می شود  مانند: شکراً . حمداً . سمعا . طاعةً . عفواً .صبراً . اهلاً . سهلاً . مهلاً . اضافةً . معذرةً . رجاءً . حقّا(به راستي) ، أيضاً(نيز، همچنين) ، جدّ اً ،

سُبحانَ اللهِ(خدا منزه است) ، معاذَ اللهِ (پناه بر خدا) و .... صبراً علي الجهاد! (بر جهاد شكيبايي!) 

 مفعول مطلق                                  مفعول مطلق                                  مفعول مطلق

انتِ صدیقی حقاً                     شكراً لِلّه! (خدا را شكر!)

                 مفعول مطلق                 مفعول مطلق                                                                                                      

چنين مصادري بنابر مفعول مطلق منصوب هستند.

 جملات داراي دو ركن اساسي هستند:مسند ( فعل و خبر ) و مُسند اليه ( فاعل و مبتدا )

     اما براي توضيح بيشتر عبارت ها و روشن شدن مفهوم آن ها ، به متمم ها و قيد ها نياز است. گاهي قيد ها براي تأكيد و بيان (مفعول مطلق) به كار مي روند و گاهي هم زمان و مكان و قوع فعل (مفعول فيه) را بيان مي كنند و قيد هاي ديگري نيز هستند كه هر يك وظيفه دارند امر اطلاع رساني بهتر صورت صورت گيرد.

    اكنون بايد با كاربري قيد ها در زبان عربي آشنا شويم؛ به همين منظور براي مقدمه و روشن شدن بحث به سراغ خانواده ي « مجدي» مي رويم تا بعد از نقل ماجرايي از ايشان به آموزش مبحث اين درس بپردازيم:

هذه أُسرةُ السَّيِّدِ مُجِدّيَّ. جوادٌ و فاطمةٌ و سعيدٌ أولاد هذه الْأ ُسرةِ. أفرادُ الْأ ُسرةِ مشهورونَ بصِدْقِ الْكلامِ و الجْتِهادِ و الْمُثابَرَةِ في الْأعمالِ .... عندما يَعودُ الْأولادُ من الْمدرسةِ يَقومون بأَداءِ واجِباتِهم الْمدرسيَّةِ ثمَّ يُساعدونَ والِدتَهم في أعمالِها ، و يَسْتَريحونَ قليلاً ثم يَبْدؤونَ بمطالَعةِ الْكُتبِ الَّتي اسْتَعاروها مِن الْمكتبةِ و عند الْغروبِ يذهبون إلي الْمسجد لِيُشاركوا في إقامةِ الصَّلاة.

و عندما يَذْكُر الْوالدُ أعمالَهم لِلاَخَرينَ ، يَتَعجّجون مِن كلامة .... « كيف يُمكن لِهؤلاءِ أن يَقوموا بجميعِ هذه الْأعمالِ»؟!                .... أمّا أولادُنا ....؟!

فكَّر الْوالدُ: .... ماذا أفْعلُ؟! .... لِماذا لا يُصَدَّقونَ؟! .... و أخيراً وصَل إلي نتيجةٍ :« عندما أتَحدَّثُ عن أعمالِ أولادي يَجبُ أن أجْعلَ الْكلامَ مؤكِّداً .... و بذلك سَيُصَدِّقون كلامي حتماً .... و يَفْهَمون أنّي لا أمْزَحُ !

چنان كه ملاحظه مي كنيد، آقاي مجدي براي برطرف كردن شك و ترديد ديگران، قصد دارد تا سخنان خود را با تأكيد همراه سازد؟!

مانند : يَجتهدُ الطالبُ في دروسهِ اجتهاداً.

   در جمله ي فوق « يجتهدُ» فعل، « الطالبُ» فاعل، « في دروسة» جار و مجرور، امّا « اجتهاداً»؟

« اجتهاداً» مصدر فعل « يجتهد» است كه به صورت « منصوب» ذكر شده است و از نظر معنايي تأكيد مي كند كه :

دانش آموز در درس هايش كوشش مي كند.

اُذكر مصادرَ الافعالِ في الفراغ حسَب النّموذج :

1) يُجاهِد المؤمنُ في الله    ............. .

2) تَتوكَّلَ المؤمنة علي اللهِ  ............. .

3) يَستغفرُ التّائب من ذُنوبة  ............ .

مصادر منصوبي كه در جاهاي خالي وارد كرديد « مفعول مطلق تأكيدي» هستند.

    تعريف مفعول مطلق تأكيدي : مفعول مطلق تأكيدي منصوبي است كه فعل خود را مورد تأكيد قرار مي دهد.

اِملاْ الفَراغ بالمفعول المطلق :

1)      (وَ رَتّل القرآن ....... ) .      ( و قرآن را حتماً خوش آهنگ بخوان.)

2)      نَزَّلَ اللهُ القرآن ....... .        (خداوند قرآن را قطعاً نازل كرد.)

3)      يُحاسَبُ الإنسانُ يومَ القيامة ....... .      (انسان روز قيامت حتماً حسابرسي مي شود.)

مانند :

4)     يَجتهدُ الطّالب في دُروسه اجْتهادَ الْآمِلينَ.

5)     يَجتهدُ الطّالب في دُروسه اجْتهاداً بالغاً.

     در دو عبارت فوق صحبت از اين است كه دانش آموز در درس هايش  به چه نوعي كوشش مي كند. در جمله ي اول نوع كوشش با تركيب اضافي و در جمله ي دوم با تركيب وصفي بيان شده است.

أكمل الفراغ حَسَب النموذج:

    1) يُجاهدُ المؤمِنُ في الله ........ .                                     2) يُجاهد المؤمِنُ في الله ........ .

    3) تَتوكّلُ المؤمنهُ علي الله ........ .                                  4) تَتوكّلُ المؤمنةُ علي الله ........ .

    5) يَستغفرُ التائب مِن ذنوبه ........ .                                6) يَستغفرُ التائب مِن ذنوبه ........ .

     مصادر منصوبي كه همراه با مضاف اليه يا صفت در جاهاي خالي وارد ، « مفعول مطلق نوعي (بياني)» هستند.

تعريف مفعول مطلق نوعي :  مفعول مطلق نوعي ( بياني ) مصدر منصوبي است كه با افزوده شدن به مضاف اليه و يا صفت ، نوع و كيفيت انجام فعل خود را بيان مي كند.

   اِملاْ الفَراغ بالمفعول المطلق النوعيّ و فعله :

1)        (إنّا ...... لك ...... مُبينا) .( فتح ) (ما به تو آشكارا فتح داديم.)

2)        ...... البَخيلُ في الدّنيا ....... الفقراء. (عاش ــِ مضارع ) (خسيس در دنيا چون مستمندان زندگي مي كند.)

3)        (يا أيّها الّذين آمَنوا ...... ...... سَديداً) . (قال ــُ فعل أمر) (اي كسانيكه ايمان آورديد، درست سخن بگوييد .)

4)        أنَا ..... إلي الفقراء ....... الصادقين. (أحسَنَ) (من چون افراد صادق به مستمندان احسان كردم.)

    در مفعول مطلق سرو كار ما با مصدر فعل هاست؛ اما مصدر فعل هاي ثلاثي مجرد مانند فعل هاي ثلاثي مزيد قياسي (با قاعده) نيستند ، يعني اين مصادر « سماعي» (شنيدني ، حفظ كردني) مي باشند! براي تعيين مصدر فعل ثلاثي مي توان به « المعجم» (فرهنگ لغت) رجوع كرد.

برخي از مصدر هاي فعل ثلاثي را كه كاربرد بيشتر دارند ، ملاحظه كنيد:

5)        ذَهَبَ                       يَذْهَبُ                          ذَهاباً (رفتن)

6)        عاشَ                       يَعيشَ                          عَيْشاَ (زندگي كردن)

7)        قالَ                         يَقولُ                            قَوْلاً (گفتن)

8)        لَعِبَ                        يَلْعَبُ                            لَعِباً (بازي كردن)

9)        فَتَحَ                         يَفْتَحُ                            فَتْحاً (گشودن)

10)        نَظَرَ                         يَنْظُرُ                            نَظَراً (نگاه كردن)

11)     كَتَبَ                        يَكْتُبُ                          كتابةً (نوشتن)

12)     دَعا                         يَدْعُو                           دَعوةً (فرا خواندن)

13)     قَرأَ                          يَقْرأ ُ                           قِراءَةً (خواندن)

14)     عَجِبَ                      يَعْجَبُ                          عَجَباً (در شگفت شدن)

تذكر 1- فعل هاي متعدي مانند « أنزلَ» نياز به ( مفعول به  )دارند.

تذكر 2 - برخي فعل ها مانند «آتي» دو مفعولي هستند. 3- مفعول مطلق، مصدر فعل پيش از خود مي باشند.

عيّنْ إعرابَ « ذِكراً» في الاياتِ التاليةِ :

1)     (  قد أنزلَ اللهُ إليكم ذكراً  )  (خداوند به سوي شما ذكري (قرآن) نازل كرده است.)

2)     ( و قد آتَيْناك مِن لَدُنّا ذكراً  )  (از نزد خود تو را ذكري (قرآن) داده ايم.)

3)     (  اُذْكروا اللهَ ذكراً كثيراً  )  (خداوند را بسيار يا كنيد.)

رأيتُ معلّمي أمامَ المكتبةِ يومَ الجمعةِ :

    درعبارت فوق گفته شده است كه روز جمعه معلّمم را جلوي كتابخانه ديدم؛ پس مكان و زمان فعل به وسيله ي كلمات منصوب <أمام> و <يوم> بيان شده است. در واقع چنين كلماتي همان قيدهاي زمان و مكان فارسي است؛ اما در عربي به آن ها <مفعول فيه> يا <ظرف> مي گويند.

تعريف مفعول فيه : مفعول فيه ياذظرف اسمي منصوبي است كه مكان يا زمان وقوع فعل را نشان مي دهد.

 عيّنْ ظرفَ المكان و ظرفَ الزمان: 

1) الجنّةُ تحتَ أقدامِ الامّهات.   (بهشت زير گام هاي مادران است.)

2) سَلْ عن الْجار قبلَ الدّار.  (پيش از انتخاب خانه در باره ي همسايه بپرس.)

    راه شناخت مفعول فيه (ظرف) اين است كه اگر پيش از كلمه ي مدنظر « في» گذاشته شود، عبارت معني مكاني و زماني خود را حفظ كند اما در غير اين صورت ، كلمه ي مورد نظر مفعول فيه نمي باشد .

شرط مفعول فيه بودن كلمه اين است كه متضّمن (داراي) معني « في» باشد.

عيّن المفعول فيه في العبارات التالية :

1)      (أليومَ أكملتُ لكم دينَكُم) (امروز دينتان را بر شما كامل كردم.)

2)     (وَ هُو الّذي خَلَقَ اللَّيلَ و النّهار) (و او كسي است كه شب و روز را آفريد.)

3)     (إنّي دَعوتُ قومي ليلاً و نهاراً ) (من قومم را شب و روز فرا خواندم.)

4)     (إنّ يومَ الفصلِ ميقاتُهم أجمعينَ) (مسلماً روز جدايي وعده گاه همه ي آنهاست.)

نكته هاي مهم :

1- برخي از كلماتي كه بيشتربه صورت مفعول فيه ذكر مي شوند:

     يَوم ، صباح ، قبل ، بعد ، لَيل ، نَهار ، فوق ، أمام ، وَراء ، عِند ، تَحت و...

2- بر خي از اسم هاي استفهام و شرط كه معني مكاني و زماني دارند، مفعول فيه مي باشند:

     أيْنَ (كجا) ، مَتي (كي) ، إذا (هرگاه) ، أيْنما (هركجا).

 

تست عربی

تست برگزیده عربی

عین الأصحّ و الادقّ فی الجواب للترجمة أو التعریب المفهوم (1-8) : 1 - «عاشِر من یجالسون العلماء و یشاورونهم !» :
1) با دانشمندان همنشینی و معاشرت بنمای و با آنها مشورت کن!
2) زندگی کن با کسانی که همنشین دانشمندانند و به آنها مشورت می دهند!
3) کسانی زنگی کن که با دانشمندان همنشین هستند و با آنها مشورت می کنند
4) کسانی که با دانشمندان همنشینی می کنند و با آنها مشورت می کنندف معاشرت کن!

  2- «لماذا تحمّل علی الآخرین ما لا یطیقونه ؟!»:

1) چرا تحمل نمی کنند چیزی را که بر آنها تحمیل می شود؟!
2) چرا بر دیگران آنچه را که تحمل آنرا ندارند، تحمیل می کنی؟!
3) برای چه منظور بر غیر خود آنچه که طاقش را نداری بار می کنی؟!
4) بخاطر چه چیزی بر غیر خویش حمل می کنی آنچه که توانش را ندارد؟!  

  3- المجدون ینجحون فی هذه الحیاة لأنّهم یستفیدون من الفرص جیّداً ».

1) افراد ساعی و کوشا در زندگی خود پیروز هستند چون از موقعیتها بخوبی سود می جویند.
2) تلاشگران در این زندگی موفق می شوند زیرا آنان از فرصتها، بخوبی استفاده می کنند.
3) انسانهای کوشا در این دنیا موفق هستند برای اینکه از فرصتهای خوب استفاده برده اند.
4) اشخاص فعال در این حیات به توفیق دست یافته اند زیرا از امکانات بهره مند هستند.  

  4- «انّ سبب تقدّم المسلمین العلمی تکریم الاسلام العلم و العماء»

1) قطعاً پیشرفت علم در نزد مسلمانان، احترام اسلام به دانش و دانشمندان بوده است.
2) قطعاً‌ علت پیشرفت علمی مسلمانان، بزرگ داشتن علم و دانشمندان توسط اسلام است.
3) بی شک محترم شمردن علم و عالمان در اسلام، باعث پیشروی مسلمانان در علم بوده است.
4) همانا احترام گذاشتن به دانش و دانش پژوهان، باعث پیشرفت علم در نزد مسلمانان شده است.  

 5- عین الصحیح :

1) (بعث الله النبیین مبشرین) : خداوند پیامبران را برای بشارت فرستاد.
2) أعظم العبادة أجرا أخفاها : بزرگترین عبادت در پاداش، مخفی کردن آن است.
3) آمنت بالله أیماناَ لا یزول عنّی : به خداوند ایمانی آوردم که از من جدا نمی شود.
4) (اصبروا و صابروا و رابطوا) : صبر کنید و یکدیگر را به صبر سفارش دهید و با هم ارتباط داشته باشید.  

 6- «من طلبَ العُلی سهر اللیالی!» . عین الاقرب فی المفهوم :

1) انما أنما أصل الفتی ما قَد حصل !
2) لن تبلغ المجد حتّی تلعق الصبر!
3) من یعرف المطلوب یحقر ما بذل !
4) إن کنت تطلب عزاّ فاجتنب سوءأ !
7- «والدین تجارب ارزشمندی را در زندگی خویش جمع آوری کرده اند»
1)الوالدان قد جمعا تجارب قیّمة‌ فی حیاتهما
2) الوالدین اجتمعوا تجربة ثمینة فی الحیاة الدنیا
3) کان الوالدان قد جمعا تجارب ثمینة طول الحیاة
4)انّ الوالدین اکتسبوا تجارب سامیة ‌طول حیاتهم القیمة  

  8- «مؤمنان از سلطه ستمگران ناامید نمی شوند زیرا می دانند سرانجام حق پیروز است!» :

1) لن تیأس المؤمنات من سیطرة الظالم لأنهنّ یعرفن الحقّ غالبٌ أخیراً !
2) المؤمنون لا یبأسون من غلبة‌الظلمة علیهم و یعرفون الحق هو الغالب أخیراً !
3) انّ المؤمنات لم یبأسن من تسلط الکفّار و یدرکون بأنّ الحقّ هو الباقی فی النهایة !
4) لا یباس المؤمنون من سیطرة الظالمین لأنّهم یعلمون أن  

  اقرأ النصّ التالی بدّقة ، ثمّ أجب عن الاسئلة (9-18) بما یناسب النص:

اَمراض القلب من أکثر الأامراض انتشاراً فی جمیع البلدان ک الکولیسترول مادّة لا غنی عنها و یحتاجُ إلیها البُدن بشکل طبیعی ، إلاّ انّها تشکل خطر أذا وُجدت فی الدم بکمیة أکثر من الازم. و العدّو الثانی لقب الانسان هو ارتفاع ضغط الدّم،(فشار خون)، و العدّو الثالث هو التدخین الذی یؤثر علی نبضات القلبِ یسبب «النیکوتین» . و أما العدوّ الأخیر فهو قلة احرکة تضعّف عضلات القلب.
9 – عین المقصود من عبارة « الکولیسترول مادة لا غنی عنها» :
1) هذه المّادة لا ثروة فیها!
2) لا فائدة لوجود هذه المادّة !
3) هذه المادّة لازمة لنا و نحتاج الیها!
4) الأغنیاء لا یحتاجون الی هذه المادّة !
10 - من أسباب سلامة القلب ، هو ...
1) قلّة‌الحرکة و ارتفاع ضغظ الدم
2) کثرة الکو لیسترول و استعمال النیکوتین
3) البدن القوی و العضلات الضیعفة
4) النشاط البدنی و الاجتناب عن المضرّات

  11- العنوان المناسب لهذا النّص هو :« ... القلب»

1) نبضاتُ
2) امراضُ
3) سلامة
ُ 4) عضلاتُ
12 – عین الخطا:
1) یعمل القلب اعماله الیومة بواسطة عضلاته
2) أمراض القلب تختصّ ببُلدان العالم الثالث
3) الکولیسترول یُسبب خطراً للانسان بعض الاحیان
4) الانسان فی هذه الدنیا محاصر‌َ، بمختلف الاعداء
عین الصحیح فی التشکیل ( 13- 14) : 13 - «تشکل خطرا إذا جدت بکمیة‌ أکثر من اللازم»
1) إذا – وُجِدَتْ – کَمیّتةِ – أکْثَرَ
2) تَشَکُلَ – خطَرَاً- وُجَدَتْ – کمیةٍ
3) خَطَراَ – إذا – وَجِدَتْ – اللازمَ
4) وُجِدَتْ – کمیةِ – أکثرٍ – اللازِمِ
14 - «العدو الاخیر قلة الحرکة التی تضعف عضلات القلب »:
1) الاخیرُ – قلة – الحرکة – التی
2) العدوُ‌- الاخیرِ – قلةُ – الحرکة
3) قلة‌ُ – الحرکة – تُضَعّفُ – عضلاتِ
4) الحرکةَ- تُضَعّفُ – عضلاتَ – القلب  

  عینّن الصحیح الاعراب و التحلیل الصرفی ( 15-17):
15 - «انتشاراً » :

1) نکره – معرب – منصرف / مفعول به
2) مفرد مذکر – نکره – معرب / مفعول مطلق
3) اسم – مفرد – نکره – منصرف / حال مفردة
4) جامد و مصدر من باب افتعال – نکرة / تمییز
16 - «وُجدت» :
1) ماضٍ – للغائبة – معتل و مثال – متعدّ – مبنی للمجهول / فعل و ناب فاعله «هی» المستتر
2) فعل ماضی – للغائبة – معتل و مثال – مبنی للمعلوم / فعل و نائب فاعله «کمیه » و الجملة فعلیه
3) للغائبة – مجرد ثلاثی – لازم – مبنی للمجهول – معرب / فعل و فاعل ، والجملة فعلیه
4) فعل مضارع – مزید ثلاثی من باب تفعیل – معرب/ فعل مرفوع و فاعله ضمیر «هو» المستتر
17- «یؤثر» :
1) مزید ثلاثی بحرف واحد – معتل و اجوف / فعل مرفوع و فاعله ضمیر مستتر
2) مزید ثلاثی ( مادته «أثر») – متعد – مبنی للمجهول/ فعل مرفوع، و الجملة فعلیه
3) للغائب – مزید ثلاثی من باب تفعل – معتل و مثال – معرب / فعل و فاعل و الجملة فعلیه
4) فعل مضارع – مزید ثلاثی من باب تفعیل – معرب / فعل مرفوع و فاعله ضمیر«هو» المستتر  

  18 - «للفلاحین وجه أسمُرا و یدین خشنین و هذا بسبب أعمالهم الصعب!» . صحیح الاخطاء:

1) وجهة – هذه – الصعبة
2) یدان – خشنتان – الصعبه
3) وجهاً – أسمر – بدان – خشنتان
4) أسمر – یدان – خشنان – صعبة
19 – عین ما لیس فیه اسم موصول :
1) (لم تقولون ما لا تفعلون) !
2) أفضل الاعمال ما فیه صلاحٌ و رشاد!
3) ما تدعوا من الخیرات یُسمع!
4) (أنّا ما علی الارض زینة) !
20 – عین «لا» الناسخة :
1) لا نور فی قلب المذنب !
2) لا تَقل ما لا تعرفه!
3) العالم قائم بالعمل فلا تری فیه السکون!
4) الناس یحترمون العقلاء لا الجهلاء !  

  21) عین الاخطاء فی الافعال الناقصه :

1) اللائق لیس من کانت له اموال کثیرة
2) المؤمنات صابرات ما دُمن متمسّکات بحبل الله
3) کان اولئک الاطّلاب یَُعالعون الصحیفة کلّ‌یوم
4) أصبحا المسلمان متقدّمین فی اکتساب الدرجات الرفیعة
22) عین المفعول المطلق‌:
1) الشکر للمخلوق کالشکر للخالق
2) شکرً کثیراً علی جهادک یا مجاهداً فی سبیل الله !
3) حان وقت الشّکر و الحمد بذکر مکارمة الاخلاقیة
4) اُقدّم شکری العظیم لمن أرشدنی ألی طریق الحقّ !  

  23 – عین ما لیس فیه الحال :

1) بدأت الطالبة بدراستها و کتبت واجباتها
2) تدخل المؤمنات الجنة شاکرات نعمة ربّهن
3) جاء‌الفارس یُواصل طریقه الصعب فی الصحراء
4) دخلت المعلمة الصفّ و هی تبتسم بلطف و حنان  

  24 – عین العبارة التی لیس فیها ابهام :

1) انت أکملُ !
2) ذلک خیّر!
3) تلک بهجة !
4) هل عملت ذرّة ؟!  

  25 – عین الخطا فی المنادی :

1) یا طفلُ ، لا تبکِ !
2) یا بصیرُ ،‌ارحمنا!
3) یا عالماً لا یُعلّم، علّمنا!
4) یا مجتهدین المدرسة اُدرسوا!  

26. «ان التمسّک بالقیم الاسلامیه و الانسانیه فریضه علی شبابنا» :
1) مسلماً توسل جستن به ارزشهای اسلامی و انسانی بر جوانان ما واجب است !
2) چنگ زدن به ارزش اسلامی و انسان مان بر دلاوران این سرزمین تکلیف است!
3) پناه بردن به دستاوردهای اسلامی و انسانی ما بر جوانان میهن فرض و واجب است!
4) تمسّک حسن به ارزش های اسلامی و انسانی قطعاً برای جوانان چون یک فرضیه است!
27 - «لعلّ المسلمین یُجددّون و العزّة بأیدیهم من جدید ! » :
1) شاید مسلمانان مجد و عزت را دیگر بار با دستهای خویش احیا کنند!
2) کاش مسلمین بزرگی و عزت را بادست خویشتن تجدید سازند !
3) چه بسا مسلمانان عظمت و سربلندی خود را مجدّداً با دستانشان زنده کنند !
4) امید است که مسلمانان دوباره سربلندی و عزت اسلام را به دست خویش بگیرند!

  28 - «أصبحت قائداً الاخرین لانّک دؤوب فی أعمالک الحسنه»

1) تو رهبر دیگران می باشی زیرا در کارهای خویش پشتکار خوبی داری
2) بعلت پایداریت در کارهای خوب، تو برای دیگران مانند راهنما گردیده ای.
3) تو چون رهبری برای دیگری هستی زیرا در امور خوب مداومت ورزیده ای
4) تو برای دیگران یک رهبر شدی زیرا در کارهای نیک خود با استقامت هستی
29 - «قد وفّرت النباتاتُ و الأشجار طعام الإنسان و الحیوان إضافة الی تلطیف الجوّ»
1) نباتات و درختان غذای آدمی و حیوانات را فراهم ساخته اند که این کار اضافه بر پاک کردن هواست.
2) گیاهان و درختان غذای انسان و جانوران را همراه با لطیف کردن هوا برعهده گرفته اند.
3) گیاهان و درختان علاوه بر لطیف کردن هوا، غذای انسان و حیوان را فراهم ساخته اند
4) سبزه ها و درختان علاوه بر فراهم آوردن غذای انسان به تلطیف هوا هم کمک می کنند.  

  30- عین الخطا :

1) لا تذکروا و إلاّ الله! : خدا را ، فقط یاد کنید!
2) ربّ اجعل هذا البلد آمنا : خدایا این سرزمین را امن قرار ده !
3) لا ینجو المرء من القدر بالجین! : انسان با ترس از تقدیر نجات پیدا نمی کند!
4) قد یضّر شیء ترجو نفعه ! گاهی چیزی که از آن امید سود داری ضرر می رساند!
31 – کل نفس بما کسبت رهینه !» الصحیح فی مفهوم العبارة :
1) الامر الذی یُنجینا هو العمل !
2) کلّ انسان مسؤول عن عملة !
3) کلّ ما کسبنا من الخیرات فلأنفسنا !
4) الانسان حافظ ما یجمع من الاعمال!  

  32 - «کاش انسان به دو بال علم و دین مجهز شود!» :

1) لعلّنی إنسان مجهّز بجناحی العلم و الدین!
2) لیت الانسانُ یُجهّز بجناحی العلم و الدین‌!
3) لعلّ الانسان یجهّز بجناحان اثنان، العلم و الدین !
4) لیتنی انسان یجهّز بجناحین اثنین هو العلم و الدین!
33 – عین الصحیح :
1) شاگردان با خوشحالی روانه کلاس می شدند : کانت الطالبات اندفعت نحو الصّفوف فرحین
2) معلم به من درسهایی آموخت که هرگز آنها را فراموش نخواهم کرد! : لقد علّمنی المعلّم دروساً لن انساها ابداً !
3) مسافت طولانی را با سرعت طی کردم، ولی دیر رسیدم ! : قطعت مسافه طویله بسرعة و لکنی لم أصل متأخرّا!
4) آیات قرآن به ما درباره دریاها و آنچه در آن است خبر می دهد : تُخبرنا آیات قرآن عن البحارُ الاشیاء المختلفة .  

  * اقرا النصّ التالی بدقّة ،‌ثم اجب عن الاسئله 34 – 42 بما یناسب النّص :

هناک سمک یُسمّی - «سمک القرِش» :‌هو یملک حاسّة‌ شمّ تُرشده نحو قطره دم فی اعماق البحار . فیکفی أن یذکر اسمه قربَ احد البحار لیُسیطر الرعبُ علی ذلک! المکان هذا السمک القوی یخاف من سمکة صغیرة اسمها «سمک موسی» ! حین یقترب «سمک القرش» من «سمک موسی» یخرج مادة فیها رائحه کریهة و سمّ قاتل یؤثر علی اعصاب القرش فیُصاب با لشلل (الفلج)  

  34 – عین الصحیح :

1) «سمک موسی» :‌یُصاب بالشّلل بعد رویه عدوّه .
2) الرائحه الکریهه هی السبب لهلاک الاعداء
3) الناس یخافون بشده سماع اسم «سمک موسی» !
4) سمک القرش بعد إصابه السمّ لا یقدر ان یتحرک!
35 – ما ذا انستبط العبارة التالیة ؟ «هو یملک حاسّه شمّ ترشده نحو قطرة دمِ‌»
1) یُحب الدمَ کثیراً فیبحث عنه
2) یحصل علی صیده و لو کان صغیراً
3) غذاوُه الدمُ و لا یتناول شیئا غیره
4) حاسهَ شمّه اقوی بقلیل من الانسان  

  36 – لماذا یخاف الناسُ من سمک القرش ؟ - لانّه ....

1) یؤثرّ علی اعصابم فیصابون بالشّلل!
2) یَخاف من سمکه صضیره اسمها «سمک موسی»!
3) یملک حاسّه قویِّه ترشده نحوالاسماک!
4) قویّ یقتل و یُخرّب کلّ شی یراة امامه !
37 – مفهوم النص حول :
1) سمک موسی و رائحته الکریهه
2) حاسّه سمک القرش القویه
3) عظمة سمک القرش و قدرته
4) بقاء الضعیف و عیشه مع القوی  

  عین الصحیح فی التشکیل (38 – 39):
38 - «هذا السمک القوی یخاف من سمکه صغیره!» :

1)السّمکُ – القویُّ – یخافُ – سمکه
2) هذا – السّمکُ – سََمَکةٌ – صغیرةٌ
3) القویّ – یُخافُ – سَمَکةِ – صغیرة
4) القویّ – یخافُ – مَنْ – سمکةِ
39 - «یخرج سمک موسی مادّه فیها رائحه کریهه و سمّ قاتل» :
1) مادّةً – فیها – رائحهٌ – قاتَلَ
2) موسی مادةٌ – رائحهٌ - کریهة‌ً
3) یُخْرِجُ – مادّهٌ – رائحهٌ- قاتلٌ
4)هیچکدام  

  عین الصحیح فی الاعراب و التحلیل الصراف (40-42)
40 - «تُرشد» :

1) مضارع – معتل و اجوف – مبنی للمعلوم معرب / فعل و فاعله الضمیر المستتر
2) للمخاطب – مزید ثلاثی من باب افعال – متعد – مبنی للمجهول/ فعل و فاعله الضمیر المستتر
3) فعل مضارع – للغائبه – لازم – مبنی للمعلوم – معرب / فعل مرفوع و فاعله «قطرة» و الجمله فعلیه
4) مزید ثلاثی بزیاده حرف واحد باب افعال – متعدّ – مبنی للمعلوم / فعل مرفوع و فاعله ضمیر«هی» المستتر
41 - «یخاف» :
1) للغائب – معتل و اجوف – مبنی للمعلوم – معرب / فعل و فاعله الاسم الظاهر«سمکه»
2) للغائب – مجرد ثلاثی – معتل و اجوف – معرب / فعل مرفوع و فاعله «سمکه» و الجمله فعلیه
3) مضارع – للغائب – مجرد ثلاثی – معتل و اجوف/ فعل و فاعله ضمیر «هو» المستتر و الجمله فعلیه
4) فعل مضارع – للغائب – مزید ثلاثی من باب افعال – لازم – مبنی للمعلوم / فعل مرفوع و فاعله الضمیر المستتر  

  42 - «اعصاب» :

1) جمع تکسیر (مفرده : عصب ، مذکر) – جامد – معرّف بالاضافه / مجرور بحرف «علی»
2) اسم جامد – نکره – منصرف / مجرور بحرف الجر «علی اعصاب» : جار و مجرور
3) اسم – جمع تکسیر – معرف بالاضافه – ممنوع من الصرف / مجرور بحرف الجر
4) مفرد مذکر – جامد نکره / مجرور بحرف الجر، «علی أعصاب» جارو مجرور
43 – عین ما لیس فیه علامات الاعراب التقدیریة‌:
1) هذا هدی و بشری للمومنین
2) الراضی عن عمله لا یتقدّم!
3) یدایَ لا تعملان جیّدا
4) اعتزل ذکر الاغانی و الغزل!  

  44 – عین ما لیس فیه اسم موصول :

1) قل الفضل و جانب من هزل !
2) الراضی عن عمله لا یتقدّم !
3) من لم یرکب الخطر لم ینل الامل!
4) من یمدح إنسانا بغیر ما فیه فلا تنتظر منه خیرا !
45 – عین الخطا فی صیغ الافعال :
1) هم لم یدعوا (دعا –َ)
2) انت تخشین (خشی –َ)
3) هن لم یرجون (رجا)
4) اعتزل ذکر الاغانی و الغزل!  

  46 – عین الصحیح :

1) وصایا الشهداء ستکون مصباحاً لطریقنا‌!
2) لیت المدیر یحسبونی موظفاً لاتقا
3) لسنا قادرین أن أکسب مکانه علمّیة
4) أصبحتم متوکّلاً علی ربّکم و معتمداً علی قدارتکم !
47 - «انتم تحسنون الی المساکین ... المتقیّن» عین المناسب للمفعول المطلق :
1) حُسناً
2) إحسانا
ً 3) أحسانَ
4) أحساناً بالغاً  

  48 - «شارک ... فی المراسیم ... زیارة‌العلماء» . عین الصحیح للفراغ لاسلوب الحال :

1) الطالب – مطالبین
2) طالبن – مطالبانِ
3) طلابٌ – و طلبوا
4) الطّلاب - و هم یطلبون  

  49 - «اشتهر هذا المؤمن فی بلدنا ....» عین المناسب للتمییز:

1) عالماً
2) علماً
3) مجاهداً
4) مجتهداً  

  50 – عین الخطا :

1) ایّها الارض! متی تُصبحین مخضرة ؟
2) یا ذالجلال و الاکرام ارحم عبادک
3) طالبة ! حاولی لاکتساب العلم و التقوی
4) یا قدسُ یا مدینة المؤمنین‌! ثوری علی الظلم  

 

51 – عین الاصح و الادق فی الجواب للترجمه او التعریب او المفهوم ( 51- 58) : «نحن نستشیر العقلاء لا الجهال دائماً!» :
1) ما همواره با خردمندان مشورت می کنیم نه نادانان!
2) ما دائماً با عاقلان نه جاهلان مشاوره خواهیم کرد!
3) عقلا با ما مشورت می کنند اما نادانان هرگز این کار را نمی کنند!
4) همیشه ما باید با صاحبان عقل به جای جاهلان مشورت کنیم!

52 - «یجب أن لا نسمح لثقافة الأجانب أن تدخل فی شؤوننا الاجتماعیة و السیاسیة !» :
1) ما به اجانب اجازه دخول در کارهای اجتماعی خود را نخواهیم داد!
2) باید به فرهنگ بیگانگان اجازه ندهیم تا وارد اجتماعی و سیاسی ما بشود!
3) بر ما واجب است که به تمدن اجنبی اجازه داخل شدن در شؤنات اجتماعی و سیاسی را ندهیم!
4) ما نباید به فرهنگ بیگانه اجازه دهیم که در امور اجتماع و سیاست ما دخالت کند!

  53 - «قد هیّا الطلابُ أنفسهم لامتحان نهایة السنة و قاموا بأداءِ تکالیفهم »:

1)دانشجویان ، خویش را برای امتحانات پایان سال مهیا کرده بودند لذا تکالیفی را انجام دادند
2) شاگردان برای مهیا کردن خویش برای امتحان پایان سال اقدام به انجام تکالیف خود کردند
3) دانش آموزان خودشان را برای امتحان پایان سال آماده کردند و به انجام تکالیف خود پرداختند
4) دانش آموزان برای آماده شدن خود به خاطر امتحانات پایان سال به ادای تکالیف خود اقدام کردند.
54 - «زرتُ صدیقتی التی لم تشف من مرضها، ثمّ خرجت سریعاً لتستریح» :
1) دوستی را که مریضی او معالجه نشده بود زیارت کردم و بعد از رفتن من استراحت کرد
2) رفیقم را که از مرض خود شفا یافته بود ملاقات کردم و برای راحتی او شتابان خارج شدم
3) دوستم را که از بیماریش بهبودی نیافته بود ملاقات کردم سپس فوراً بیرون رفتم تا استارحت کند
4) از دوستم دیدن کردم، همان که از بیماری شفا نیافته است سپس سریعاً برای استراحت خارج شدم  

  55 – عین الصحیح :

1) إن واجبکم الدفاع عن مظلومی العالم !:‌وظیفه شما است که از مظلومان جهان دفاع کنید!
2) لن ترجع من ثغور بلادک الاّ بافتح المبین‌! : از مرزهای کشور باز نمی گردی مگر با پیروزی آشکار!
3) أخذت راتبی القلیل فساعدت المساکین بشیء منه :‌حقوق کمی گرفتم و با مقداری از آن به درماندگان کمک کردم
4) سافرت الی مناطق ایران المختلفة و شاهدتها: به منطق مختلف در ایران سفر کردم تا آنها را مشاهده کنم.

56 - «البرّ أن تَعمل فی السرّ عمل العلانیة » : الخطا فی المفهوم هو : الاجتناب عن ...
1) النفاق
2) الریاء
3) التلوّن
4) الکِبْر  

  57 - «انسان با استفاده از سنن و قوانین غیرقابل تغییر در جهان به هدف خود خواهد رسید»:

1) بالانتفاع من السنن و القوانین التی لا تتغیر یصل الانسان الی أهدافه
2) سوف یصل الانسان الی هدفه با الستفادته من السنة و القوانین دون تغییر
3) سیصل الانسان الی غایته بالاستفاده من السنن و القوانین التی لا تتغیّر فی العالم
4) الانسان یتمتع بالسنن و القوانین التی لا تتغیر و سوف یصل الی الغایة‌ فی الدنیا  

  58 - «هنگامی که خبر پیروزی مسلمانان منتشر شد مردم به رزمندگان تبریک گفتند»:

1) لمّا انتشر خبر انتصار المسلمین، هنّا الناس المقاتلین
2) أذا ینتشر نبأ نصر المسلمون، الناس هنّؤوا المجاهدین
3) عندما نشر خبر انتصار المسلمین، یُهنئّوا الناس المقاتلین
4) حینما خبر نجاح المسلمین انتشر، الناس یهنئون المجاهدین  

  اقرا النصّ التالی بدقّة ،‌ثم اجب عن الاسئله 59 – 67 بما یناسب النصّ :

لُقّب اللوبیا - «لحم الفقراء» لانّه غذاء بروتینی یناسب العاجزین عن تأمین حاجتهم بالبروتین عن طریق اللحم ، یحتوی اللوبیا علی الفسفور و الکالسیم و الحدید بکمیات کثیرة ، فإنها تدخل فی ترکیب الدم فیستفید منها البدن، فتساعد الأطفال علی النموّ ، خاصة أذا تناولوا هذه المادة مع الخبر و قلیل من الموادّ الدُهنیّه (روغنی) کالزّیتون، فیصیر غذاء ً ، کاملاً‌و هذا الامر یصدق بالنسبة للبالغین ایضاً.  

 59 – عین الصحیح :

1) البروتینات فی اللحوم و بعض الفواکه فقط
2) الفیتامینات الضرویّة‌ للبدن تخصّ بطعام خاصّ
3) الفیتامینات تدخل الدّم فتختلط به ثم یستفید منها البدن
4) اللوبیا یفید الاطفال فقط، للنموّ و ازدیاد القدرة
60 – عین الصحیح للفراغ ، «اللوبیا غذاء کامل إذا ...»
1) أکلناه مع اللحم
2) لُقّب ب «لحم الفقراء»
3) کانت فیه الفیتامینات اللازمة
4) تناولناه مع الخبز و دهن الزیتون  

  61 – لماذا سُمیّ اللوبیا ب «لحم الفقراء» ؟ لأنّ ...

1) اللوبیا أرخص من اللّحم
2) اللوبیا غذاء مطلوب للفقراء
3) اللوبیا غذاء بروتینی لا یناسب الأغنیاء
4) اللّحم یفید العاجزین عن تأمین حاجتهم  

  62 – عین مفهوم النصّ :

1) فی اللوبیا جمیع الموادّ اللازمة
2) علینا أن نتتاول اللوبیا بدل اللّحم دائماً
3) لیست حوائج الانسان الغذائیة محصورة فی مادة واحدة
4) اللوبیا أفضل من اللحم بالنسبة الی الموادّ اللازمة  

  عین الصحیح فی التشکیل (63 – 64) :
63 - «انها تدخل فی ترکیب الدم فیستفید منها البدن» :

1) انّها – تَدخُلُ – ترکیبِ – الدّمَ
2) الدّم – یَستفیدُ – مها – البَدَن
3) تُدخَلُ – ترکیبٍ – الدِم – یَستفید
4) ترکیبِ – الدِمِ – یَستفیدُ – البَدَنُ
64 - «اذا تناولوا هذه المادّة مع الخبر و قلیل من الماد الدهنیة »
1) إذا – تناولوا – المادة‌- مَعِ
2) تَناولوا – المادة َ – الخبز – الْموادّ
3) ا لمادة – الخبز – القلیل ِ – مَن
4) هذه – المادةُ – معَ – الموادّ  

  عین الصحیح فی الاعراب و التحلیل الصرفی (65- 67):
65 – «یستفیدُ»

1) معتل و اجوف – متعدّ – مبنی للمجهول – معرب / فعل مرفوع و فاعله ضمیر مستتر
2) فعل مضارع – للغائب – مزید ثلاثی بثلاثة‌- اجوف / فعل و فاعله ضمیر«هُوَ» المستتر
3) مزید ثلاثی من باب استفعال – معتل و اجوف / فعل مرفوع ، و فاعله «البدن» و الجملة فعلیة
4) مضارع – للغائب - معتل و اجوف – لازم – مبنی علی الضمّ / فعل و فاعله «البدن»
66 - «تُساعدُ» :
1) فعل مضارع – مزید ثلاثی من باب مفاعلة – صحیح – لازم / فعل و فاعله «الاطفال»
2) للغائبة – مزید ثلاثی بحرفین من باب «تفاعل» - متعدّ – مبنی للمعلوم – معرب / فعل مرفوع
3) مزید ثلاثی بحرف واحد من باب «مفاعلة» . معتل و اجوف – معرب / فعل و مع فاعل جمله فعلیة
4) مضارع – للغائبة – مزید ثلاثی بحرف واحد – متعدّ / فعل مرفوع و فاعله مستتر «هی » المستتر
67 - «البالغین»:
1) نکرة - معرب – ممنوع من الصرف - / مجرور بحرف الجر ، للبالغین :‌جار و مجرور
2) اسم – مشتقل و اسم فاعل من مصدر «ابلاغ» منصرف/ مجرور محلاً بالیاء
3) جمع سالم المذکر – مشتق و اسم فاعل – معرف بأل / مجرور به حرف جر
4) مشتقل و اسم فاعل من مصدر «بلوغ» - معرف بأل / مفعول و منصوب بالیاء
68 – عین الصحیح (فی العلامات الفرعیه للاعراب) :
1) اَبی و اُمیّ عجوزین
2) نجحت صدیقتای فی الامتحان
3) لا تطرد ذی الحاجة من بابک
4) انت ذا افکار رائعة  

  69 – عین الصحیح فی الاعلال :

1) یا الله! اُعفوا خطیئتی العظیمة !
2) ماذا تبعینَ فی السوق یا صدیقی ؟!
3) هی یتلوون القرآن صباحاً فی المدرسة
4) انتنّ لم تنسین حکایتی التی نقلتها لکُنّ
70 – عین الخطا :
1) فی أنشائک خطا صغیر فاقرأه مرة اُخری
2) ضوء الشمس قویه و الاشعة القمر ضعیف
3) نظرة بعض الناس الی الدنیا کانها بتشاوم و قلق
4) الکتاب من أفضل أصدقائی یبعدنی عن الضلال  

  71 - «لیت ... بأحکام القرآن » عین الخطا للفراغ :

1) المسلمون ، متمسکین
2) کَ ، متمسکً
3) المسلمین ، متمسکون
4) ها ، متمسکةً
72 – عین «من»‌فی محل الرفع :
1) شاهدتُ من یفخر بنفسه
2) لیس من یفخر بنفسه شجاعاً !
3) انّ من یفخر بنفسه ، لیس شجاعاً !
4) الشجاع لیس من یفخر بنفسه  

  73 – عین المستثنی المفرغ :

1) لیست الدنیا شیئاً الا خیالاً عارضاً
2) شعرت أن بلادی لا تعانی الا التکاسل!
3) یضیع الناس عمر هم الاّ أصحاب أعمال الخیر
4) لا ینجح الانسان فی حیاته الاّ‌المجدّین  

  74 - «ایها ....! آکرموا العلماء لا الجُهّال !» عین الصحیح للفراغ :

1) التلامیذً
2) الطالباتُ
3) الطفلان
4) المؤمنین
75 – عین ما لیس فیه المفعول فیه :
1) أین معز الاولیاء و مذلّ الاعداء‌؟
21) اذا دعیت الی مجلس کریم فاستجب !
3) متی تستقیظ من نوم الجهل ، الّها الغافل!
4) الا تُحبّ أن ترجع ایام الدراسة‌؟!  

نکاتی چند در تجزی و ترکیب

 

با توجه به این که تجزیه و ترکیب در واقع کل قواعد آموخته شده می‌باشد و اکثر کسانی که درس عربی نمرات بالایی کسب می‌کنند و یا درصدهای بالایی را به دست می‌آورند. کسانی که مبحث تجزیه و ترکیب را خوب مسلط شده‌اند، پس در اینجا به نوشتن جدول آن اکتفا می‌کنیم، زیرا بحث هر مورد از تجزیه و ترکیب در جای خود ذکر شده است. ولی برای یادآوری، هر کدام از موارد را مختصراً توضیح می‌دهیم.

)ولی برای مسلط شدن بهتر است همه مباحث آموخته شده را بار دیگر مرور کنید( 

(التحلیل الصرفی )تجزیه:



در برخی از موارد ذکر شده، نوع آن نیز بررسی می‌شود مثلا مشتق، اسم فاعل، مذکر حقیقی، یا مجازی و مصغّر و ......

مثال: المؤمنات = اسم، جمع مونث سالم، مشتق( اسم فاعل)، منصرف صحیح‌الآخر.

نکته: اسم موصول، ضمیر، اسم اشاره، باید صیغه‌ی آن ذکر شود.

توضیح مختصر در مورد هر کدام از موارد تقسیم اسم:

اسم چیست؟ اسم کلمه‌ای است که بر زمان دلالت ندارد و تنوین، ال، مضاف واقع شدن از نشانه‌هایش است. 

- مفرد= بر یک فرد یا یک شیء دلالت می‌کند: مانند: قلم، شجرةُ‍، رجل ٌ 

- مثنی= بر دو فرد یا دو شی دلالت دارد، مانند: رجلانِ، رجلینِ که در حالت رفعی انِ مکسور و در حالت نصبی ینِ مکسور می‌گیرد= المُسْلِمانِ، المُسْلمینِ

جمع :

1- جمع مذکر سالم: در حالت رفعی(ونَ) مفتوح و در حالت نصبی و جری (ینَ) مفتوح می‌گیرد : الطالبونَ ، الطالبینَ. 

2- جمع مونث سالم: در حالت رفعی(اتُ) با همان نشانه‌ی اصلی رفع، و در حالت نصب و جر(اتِ) مکسور می‌آید توجه کنید که (ات) جمع مونث سالم هیچگاه به صورت مفتوح نمی‌آید. مسلماتُ، مسلماتِ. 

3- جمع مکسر: صورت مفرد آن تغییر می‌کند مانند علم که می‌شود عُلوم، اغلب سماعی و دارای اوزان مختلفی است. 

- مذکر: اسمی است که علامت مونث (ت) (ة) ندارد مانند: رجل، قلم. 

- مونث: اسمی است که علامت تأنیث دارد و اقسام گوناگونی دارد که در اینجا از آوردن آنها معذوریم. 

- جامد: اسمی است که ریشه‌ی فعلی و معنوی وصفی ندارد و بر دو نوع مصدری و غیرمصدری است. 

- مشتق: اسمی است که ریشه‌ی فعلی و معنوی وصفی دارد و چندین نوع است: از جمله: اسم فاعل، اسم مفعول، اسم مبالغه، صفت مشبهة، اسم تفضیل و ... 

- معرفه: اسم معرفه یعنی اسمی که تنوین نداشته باشد و شناخته شده باشد که 6 نوع است. ضمیر، معرفه به اضافه، اسم علم، معرفه به ال، موصول، اسم اشاره. 

- نکره: اسمی که تنوین بگیرد و جزء موارد ششگانه بالا نباشد. 

- معرب: کلمه‌ای است که حرکت حرف آخرش به تناسب موقعیت در جمله تغییر می‌کند. 

- مبنی: کلمه‌ای است که حرکت حرف آخرش به تناسب موقعیت در جمله تغییر نمی‌کند. 

- منصرف: اسمی است که تنوین می‌گیرد و غالب اسم‌های معرب منصرف است. 

- غیرمنصرف: اسمی است که تنوین نمی‌پذیرد واقسام آن عبارتند از: علم مؤنث، علم غیرعربی، صفت بر وزن أفْعَلْ، اسم شهر و کشور، جمع مکسر بر وزن مفاعل، مفاعیل و.... 

- اسم مقصور: اسمی است که به الف ختم می‌شود. مانند: موسی، دنیا و .... 

- اسم ممدود: اسمی است که به الف و همزه ختم می‌شود. مانند: زهراء، صحراء و..... 

- اسم منقوص: اسمی است که به یای ماقبل مکسور ختم می‌شود. مانند: داعی، قاضی و .... 

- اسم صحیح الآخر: اسمی است که مقصور، ممدود، منقوص نباشد. مانند: العلمْ ، محمّد و ... 

منصوب: اسمی است که یای نسبت داشته باشد. مانند: مَکّة = مکّی. 

- مصغّر: اسمی است که به منظور «تحبیب» یا «تحقیر» به کار می‌رود. 

روش ساختن اسم مصغر: فَعل = فُعَیل / رَجُل=رُجَیْلْ

اکنون به شناخت فعل می‌پردازیم:



- فعل ماضی: درعربی 14 صیغه دارد و دارای یک ریشه‌ی سه حرفی است = ذَهَبَ 

- مضارع:(ا، ت، ی، ن) نشانه‌های فعل مضارع است = یَذْهَبُ، یَذْهَبانِ 

امر: امر حاضر از 6 صیغه‌ی مخاطب مضارع ساخته می‌شود. 

- صیغه: الغائب، المخاطب، متکلم وحده و .... را صیغه‌ی فعل گوییم. 

- ثلاثی: فعل ثلاثی بر دو نوع است. 1) مجرد 2)مزید 

1- ثلاثی مجرد: فعلی که در باب نرفته است واز 3 حرف تشکیل شده است: ذَهَبَ 

2- ثلاثی مزید: فعلی که در باب‌های اِفْعال، تفعیل، مُفاعلة و …. برود و از 3 حرف بیشت است: کَلَّمَ، یُنْزِلُ، اِسْتَخْرَجَ و …. 

- معتل: فعلی که حروف (و ا ی ) در ریشه‌ی آن است و بر 4 نوع است: 

مثال ، اجوف، ناقص، لفیف (مفروق و مقرون) 

- صحیح: فعلی که معتل نباشد. مهموز، مضاف، سالم، جزء فعل صحیح است. 

لازم: فعلی که نیاز به مفعول به ندارد و فقط فاعل دارد. (ذَهَبَ عَلیٌّ )ذَهَبَ: لازم 

- متعدی: فعلی که علاوه بر فاعل، مفعول به نیز دارد.( کَتَبَ عَلیٌّ الدرسَ. )کَتَبَ : متعدی 

- معرب: افعال مضارع به جز صیغه (6 و 12) معرب هستند. توضیح معرب داده شده است 

- مبنی: فعل‌های ماضی، فعل‌های امر و صیغه‌ی 6 و 12 مضارع، مبنی هستند. 

- معلوم: فعلی است که فاعل دارد. مانند: کَتَبَ عَلیٌّ الدرسَ. 

- مجهول: فعلی است که به جای فاعل، نایب فاعل دارد و هم ماضی و هم مضارع آن ساخته می‌شود. 

ماضی مجهول: کَتَبَ = کُتِبَ / ماضی مجهول: یَکْتُبُ = یُکْتَبُ 

مثال: تجزیه یستخدمون= فعل مضارع/ للخائبین، ثلاثی مزید، متعدی، معلوم، صحیح، معرب، سالم. 

برای تجزیه‌ی حرف هم از 3 چیز استفاده می‌کنیم: 

1- ذکر نام حرف(جاره، ناصبه، جازمه و (….. 

2-عامل، غیرعامل 

3-نوع بناء حرف )مبنی بر فتح – کسر سکون و …. )

مثال: تجزیه (فی) = حرف ، حرف جر، عامل، مبنی بر سکون.

الاعراب (ترکیب):

ابتدا ساختار جمله را بررسی کنید که اسمیه است یا فعلیه سپس به موارد زیر مراجعه کنید. 

1- مرفوعات: مبتدا، خبر، فاعل، نائب فاعل، اسم افعال ناقصه، خبر حروف، مشبهة بالفعل و لای نفی جنس، اسم افعال مقاربه و … 

2- منصوبات: مفعول به، مفعول مطلق تأکیدی یا نوعی، مفعولٌ فیه، مفعولٌ له، حال، تمییز، منادا، مستثنی، متجعبٌ منه، خبر افعال ناقصه، اسم حروف مشبهةٌ بالفعل و لای نفی جنس و…. 

3- مجرورات: مجرور به حرف جر، مضافٌ الیه و….. 

4- توابع: صفت، بدل، عطف بیان، عطف به حروف، تأکید لفظی و معنوی

معادل رنگها در عربی

 

سِیاه:أَسوَد 

سَبز: أَخضَر

آبی: أَزرَق
قَهوِه ای: بُنّی
خاکی: تُرابی
نارِنجی:بُرتُغالی
طَلایی:ذَهَبی

اَرغَوانی: أُرجُوانی
سِفید : أبیض

قِرمِز: أحمر

 بُور: أشقَر

خاکِستَری : رَمادی

 شِیری : حلیبی
بَنَفش :بَنَفسَجی
آبی روشن : أزرق فاتِح

آبی تِیره: أزرق غامِق

 نوک مدادی: رَصاصی
ملاحظة:نوک مداد:خرطوش القلم

زرد: الأصفر

صورتی: الوردی